Endüstriyel Tasarım Tescili, Hükümsüzlük ve Tecavüz Davaları (SMK m.55-81)
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK), endüstriyel tasarımların tescili, korunması, hükümsüzlüğü ve tecavüze ilişkin hukuki çerçeveyi tek bir metin altında toplamıştır. Tasarım, ürünün tümü veya bir parçasının ya da ürün üzerindeki süslemenin çizgi, şekil, biçim, renk, malzeme veya yüzey dokusu gibi insan duyuları ile algılanan çeşitli unsur veya özelliklerinin oluşturduğu bütündür (SMK m.55/1). Bu rehber, tescilli ve tescilsiz tasarımların ayrımı, koruma şartları, tecavüz halleri, hak sahipliği uyuşmazlıkları ve ihtisas mahkemelerindeki uygulamayı 2026 itibarıyla güncel mevzuat çerçevesinde aktarmaktadır.
Tasarımın Tanımı ve Koruma Şartları (SMK m.55-58)
SMK m.56/1 uyarınca bir tasarımın korunabilmesi için yenilik ve ayırt edici nitelik şartlarını birlikte taşıması gereklidir. Yenilik, aynı tasarımın kamuya başvuru veya rüçhan tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde kamuya sunulmamış olması anlamına gelir (m.56/4). Ayırt edici nitelik ise bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim itibarıyla tasarımın daha önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımdan belirgin biçimde farklılık göstermesidir (m.56/5). Tasarımcının bizzat veya rızasıyla yapılan kamuya sunma için 12 aylık grace period (sergileme muafiyeti) tanınmıştır (m.57).
Tescilli ve Tescilsiz Tasarım (SMK m.55/3, m.59)
SMK m.59/1 hükmüne göre tescilli tasarımlar 5 yıl süreyle korunur ve beşer yıllık dönemler halinde yenilenmek suretiyle toplam 25 yıla kadar uzatılabilir. Tescilsiz tasarımlar ise kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren 3 yıl süreyle korunur (m.55/3). Tescilsiz tasarım sahibi yalnızca taklit niteliğindeki kullanımları engelleyebilirken; tescilli tasarım sahibi, tasarımın kullanılmasını üçüncü kişilerin rızası olmadan münhasıran yasaklama hakkına sahiptir (m.59/2).
Hak Sahipliği ve Çalışan Tasarımları (SMK m.73-74)
Tasarım üzerindeki hak, tasarımcıya aittir (m.70/1). Birden fazla kişinin birlikte oluşturduğu tasarımda hak müşterek olarak doğar (m.71). Çalışanın iş sözleşmesinin ifası sırasında oluşturduğu tasarımlar üzerindeki hak işverene aittir (SMK m.73/1); ancak tasarımcının uygun bedel talep hakkı saklıdır. Hizmet ilişkisi dışında ancak işyerinin imkânlarından yararlanılarak yapılan tasarımlarda işveren talep hakkına sahiptir (m.73/2).
Hükümsüzlük Halleri (SMK m.77)
SMK m.77/1 hükümsüzlük sebeplerini sınırlayıcı biçimde sayar: tasarımın yenilik veya ayırt edici nitelikten yoksun olması, kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı bulunması, gerçek hak sahibinin başkası olduğunun ispatlanması, sonradan kamuya açıklanan önceki bir başvurudan kaynaklanan tasarım ile aynı veya benzer olması ve Paris Sözleşmesi 6/ter kapsamındaki amblem ve nişanların yetkisiz kullanımı bu sebepler arasındadır. Hükümsüzlük davası, sicilde kayıtlı tasarım sahibine karşı ihtisas mahkemelerinde açılır (m.156).
Tasarım Hakkına Tecavüz Halleri (SMK m.81)
SMK m.81/1 uyarınca aşağıdaki fiiller tasarım hakkına tecavüz teşkil eder: tasarım sahibinin izni olmaksızın tasarımın aynısını veya farklılıkları önemsiz olan benzerini üretmek, piyasaya sunmak, satmak, sözleşme yapmak için öneride bulunmak, ticari amaçla kullanmak, ithal etmek, ticari amaçla elde bulundurmak veya bu fiillere iştirak etmek; tasarım sahibinin verdiği lisansa dayanan hakları izinsiz olarak genişletmek veya bu hakları üçüncü kişilere devretmek. Tecavüz fiilinin gerçekleştirilmesini yardım veya teşvik suretiyle kolaylaştıran kişiler de sorumludur.
Hukuki Talepler — Sivil Yaptırımlar (SMK m.149-151)
Hak sahibi SMK m.149 kapsamında şu talepleri ileri sürebilir: tecavüzün durdurulması ve önlenmesi, maddi ve manevi tazminat, el konulan ürünler üzerinde mülkiyet tanınması, tecavüze konu ürünlerin imhası veya değiştirilmesi, kararın ilanı. Yoksun kalınan kazanç hesaplamasında m.151 üç seçenek sunar: tecavüzcünün rekabeti olmasaydı sahip olunabilecek muhtemel gelir, tecavüzcünün elde ettiği net kazanç veya hak sahibinin lisans verseydi alabileceği muhtemel bedel.
İhtiyati Tedbir ve Gümrükte Durdurma (SMK m.159, m.157)
Tasarım hakkına tecavüz halinde HMK m.389 vd. çerçevesinde ihtiyati tedbir kararı verilebilir; bu kapsamda tecavüz oluşturan ürünlerin üretiminin, satışının ve gümrük geçişinin durdurulması talep edilebilir (SMK m.159). Hak sahibi, gümrüklerde 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve ilgili yönetmelik kapsamında geçiş halinde olan ürünlerin durdurulmasını da isteyebilir.
Cezai Yaptırımlar — Tasarımda Suç Var mı?
SMK m.30, marka hakkına tecavüze ilişkin cezai hükümler içerir; ancak tasarım hakkına tecavüz açısından SMK ayrı bir suç tipi öngörmemiştir. Bu nedenle tasarım tecavüzü kural olarak hukuk davası yoluyla giderilir; haksız rekabet (TTK m.55) veya iltibas yaratan ürün satışı durumunda TCK m.155 (güveni kötüye kullanma) veya TCK m.157 (dolandırıcılık) gibi genel hükümler değerlendirilebilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
SMK m.156 hükmüne göre tasarım hakkına ilişkin tüm hukuk ve ceza davalarında görevli mahkeme Fikri ve Sınai Haklar Hukuk/Ceza Mahkemeleri’dir. Bu mahkemelerin bulunmadığı yerlerde, Hâkimler ve Savcılar Kurulu kararı ile belirlenen Asliye Hukuk veya Asliye Ceza Mahkemeleri görev yapar. Yetkili mahkeme; davacının ikametgâhı, hukuka aykırı fiilin gerçekleştirildiği yer veya bu fiilin etkilerinin görüldüğü yer mahkemesidir.
Zamanaşımı
Tasarım hakkına tecavüzden kaynaklanan tazminat talepleri TBK m.72 hükmüne tâbidir: zarar ve failin öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıl ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 10 yıllık zamanaşımı süreleri uygulanır. Tecavüzün durdurulması talepleri tecavüz devam ettiği sürece zamanaşımına uğramaz.
İlgili Mevzuat
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.55-81 (tasarım koruma), m.149-151, m.156-159
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.49, m.50, m.72
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.389-399
- 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.57
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.54-63 (haksız rekabet)
- Paris Sözleşmesi 6/ter
- Endüstriyel Tasarımların Korunması Hakkında Yönetmelik