Genel İşlem Koşulları ve İçerik Denetimi (TBK m.20-25)

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.20-25 arasında düzenlenen genel işlem koşulları, ileride çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak amacıyla bir tarafın önceden tek başına hazırlayarak diğer tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir (m.20/1). Banka kredi sözleşmeleri, sigorta poliçeleri, telekomünikasyon abonelikleri, internet hizmet sözleşmeleri ve abonelik tipi sözleşmelerin neredeyse tamamı genel işlem koşulu içerir. Kanun, taraflar arasındaki pazarlık eksikliğinden kaynaklanan zayıflığı dengelemek için üç aşamalı bir denetim öngörmüştür: kapsam denetimi, yorum denetimi ve içerik denetimi.

Genel İşlem Koşulunun Tanımı (TBK m.20)

Bir hükmün genel işlem koşulu sayılabilmesi için şu unsurların birlikte bulunması gereklidir: (i) bir tarafın önceden tek başına hazırlaması, (ii) çok sayıda sözleşmede kullanılma amacı, (iii) diğer tarafa sunulması. Bu unsurlar bulunduğunda, sözleşmenin baskıyla mı yoksa ayrı bir kâğıtta mı verildiği, sözleşmenin metninde mi yer aldığı önemli değildir (m.20/2). Müzakere edilerek değiştirilen hükümler, m.20/3 uyarınca genel işlem koşulu sayılmaz.

Kapsam Denetimi (TBK m.21)

TBK m.21/1 hükmüne göre genel işlem koşulu, sözleşmenin kurulması sırasında düzenleyen tarafından karşı tarafa açıkça bildirilmediği ve içeriğini öğrenme imkânı sağlanmadığı ya da koşulun niteliğine ve sözleşmenin durumuna göre beklenmeyecek nitelikte ise yazılmamış sayılır. Yazılmamış sayılma; hükmün hiç bulunmadığı ve sözleşmenin geri kalan hükümlerinin geçerliliğini etkilemediği anlamına gelir (m.22). Pratikte tüketicinin imzaladığı çok sayfalı sözleşmedeki küçük puntolu, görünmez yazılar bu kapsamda yazılmamış sayılır.

Şaşırtıcı Hükümler (TBK m.21/1)

Sözleşmenin niteliğine ve durumuna göre karşı tarafın beklemeyeceği nitelikteki hükümler (sürpriz, şaşırtıcı hükümler) yazılmamış sayılır. Örneğin standart bir hesap işletme sözleşmesinde yer alan, müşteri aleyhine olağanüstü yüksek ek ücret koşulu; sigorta poliçesinde küçük puntolu olarak gizlenmiş ana riski dışarıda bırakan istisna hükmü; cep telefonu abonelik sözleşmesinde uzun ve okunmaz şekilde yer alan tek taraflı tarife değişikliği yetkisi şaşırtıcı hüküm sayılır.

Yazılmamış Sayılma Sonucu (TBK m.22)

TBK m.22 hükmüne göre genel işlem koşulu yazılmamış sayıldığında sözleşmenin geri kalanı geçerli kalır. Düzenleyen, bu hükümler olmasaydı sözleşmeyi kurmamış olacağını ileri sürerek sözleşmenin geçersizliğini iddia edemez. Yazılmamış sayılan kısmın yerine, yedek hukuk kuralları uygulanır; yedek kural yoksa, hâkim taraflar arasındaki dengeyi gözeterek sözleşmeyi tamamlar.

Yorum Denetimi (TBK m.23)

TBK m.23 hükmüne göre genel işlem koşullarındaki açık olmayan ve birden fazla anlama gelen hükümler, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır (in dubio contra proferentem). Bu kural, sözleşmeyi tek taraflı düzenleyen tarafın belirsizlikten yararlanmasını engellemek amacıyla getirilmiştir. Banka kredi sözleşmesindeki belirsiz “ilave masraflar” ifadesi, müşteri lehine dar yorumlanır ve banka lehine genişletilemez.

Değiştirme Yasağı (TBK m.24)

TBK m.24, düzenleyenin sözleşmenin kuruluşundan sonra tek taraflı değiştirme yetkisini kural olarak yasaklar. Düzenleyenin, edimin ifasıyla ilgili veya sözleşme süresince geçerli olan koşulları tek yanlı değiştirebileceğine ilişkin kayıtlar yazılmamış sayılır. Ancak değiştirme yetkisi, açık ve makul ölçütler içeren bir hükümle önceden kararlaştırılmışsa ve karşı taraf değişikliği reddetme veya sözleşmeyi feshetme hakkına sahip kılınmışsa geçerli olabilir.

İçerik Denetimi (TBK m.25)

TBK m.25, genel işlem koşullarına ilişkin en temel koruyucu hüküm olup şu kuralı koyar: “Genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz.” Bu hüküm; sorumsuzluk anlaşmaları, aşırı cezai şart, tek yanlı fesih hakkı, dava açma hakkını sınırlayan tahkim şartları, yetki anlaşmaları, kanuni hakları kaldıran kayıtlar gibi koşulların geçersiz sayılmasını sağlar.

Tüketici Hukukunda Adil Olmayan Şartlar (TKHK m.5)

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.5, tüketici sözleşmelerinde yer alan haksız şartları düzenler. Tüketicinin onayını almaksızın tek tarafça hazırlanan, tüketicinin haklarını ortadan kaldıran veya sınırlayan ya da bu hak ve yükümlülüklerinin kullanılmasını zorlaştıran sözleşme hükümleri haksız şart sayılır. Haksız şartlar tüketici için bağlayıcı değildir. TKHK m.6 ise sözleşme şartı olarak yazılan hususlarda tüketiciyi koruyucu yorum kuralı getirir.

Bankacılık ve Sigortacılık Uygulaması

5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.76 hükmü, bankacılık sözleşmelerinde tüketici aleyhine değiştirme yasağı getirir. 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu kapsamında düzenlenen sigorta poliçeleri ise sigortalının özgür iradesi ile kabulüne tâbidir; yorum kuralları bakımından TBK m.23 uygulanır. Hazine ve Maliye Bakanlığı, sigorta genel şartlarını onaylama yetkisine sahiptir; onaylanmış genel şartlar yine de m.25 içerik denetimine tâbidir.

İçerik Denetimi Kriterleri — Hangi Hükümler Geçersiz?

İçerik denetimi sonucu geçersiz sayılan tipik genel işlem koşulları:

Müşteri aleyhine sorumluluğu kaldıran veya ağır kusurda dahi sınırlayan kayıtlar (TBK m.115)
Müşterinin tüm dava açma hakkını ortadan kaldıran tahkim şartları
Aşırı yüksek (gerçek zararı çok aşan) cezai şart hükümleri
Tek yanlı fiyat değiştirme yetkisi (objektif ölçüt yoksa)
Tüketicinin yasal cayma hakkını kısıtlayan veya kaldıran hükümler
Tüketicinin yasal yetkili mahkemesini kaldıran yetki anlaşmaları (HMK m.18 kapsamı dışında)
Dava açma süresinin makul olmayan ölçüde kısaltılması
İspat yükünü sözleşme ile ters çevirme

Yargısal Denetim ve Hâkimin Re’sen İncelemesi

Genel işlem koşulu denetimi, hâkim tarafından re’sen (kendiliğinden) yapılır. Tarafların talep etmesine gerek yoktur; hâkim sözleşmeyi inceleyerek geçersiz hükümleri tespit eder ve yedek hukuk kurallarını uygular. Bu denetim, kamu düzeni nitelikli olup tarafların aksini kararlaştırmaları geçersizdir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Genel işlem koşulu denetimi, asıl davada bir savunma veya itiraz olarak ileri sürülür; ayrı bir tespit davası gerekmez. Tüketici işlemlerinde Tüketici Mahkemesi, ticari işlemlerde Asliye Ticaret Mahkemesi, sair hukuk uyuşmazlıklarında Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir. Yetkili mahkeme HMK m.6’ya göre belirlenir.

İlgili Mevzuat

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.20-25 (genel işlem koşulları)
TBK m.115 (sorumsuzluk anlaşması), m.27 (kesin hükümsüzlük)
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.5, m.6
5411 sayılı Bankacılık Kanunu m.76
5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.11
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2 (dürüstlük kuralı)
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6, m.18