Hizmet Sözleşmesi — Genel Hükümler (TBK m.393-447)
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.393-447 arasında düzenlenen hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir (m.393/1). 4857 sayılı İş Kanunu kapsamı dışında kalan iş ilişkilerinde (kapıcı, ev hizmetleri, üst düzey yönetici istisnaları, sporcular vb.) doğrudan TBK hükümleri uygulanır. Bu rehber, TBK hizmet sözleşmesinin kuruluşundan sona ermesine kadar tüm temel hükümlerini 2026 itibarıyla derinlemesine ele almaktadır.
Hizmet Sözleşmesinin Tanımı ve Unsurları (TBK m.393)
TBK m.393/1 hükmüne göre hizmet sözleşmesinin temel unsurları şunlardır:
- İş görme: İşçinin bir iş görmeyi taahhüt etmesi
- Bağımlılık: Hizmetin işverenin emir ve talimatları altında ifa edilmesi (kişisel ve ekonomik bağımlılık)
- Ücret: İşverenin ücret ödeme yükümlülüğü
- Süreklilik: Belirli veya belirsiz süreli ilişki
Bağımlılık unsuru, hizmet sözleşmesini eser sözleşmesinden ve vekaletten ayıran temel ölçüttür. Bağımlılığın yokluğunda ilişki, içeriğine göre eser, vekalet veya bağımsız iş ilişkisi olarak nitelendirilir.
İşçinin Borçları (TBK m.395-405)
İş Görme Borcu (m.395)
İşçi, üstlendiği işi özen ve sadakatle yapmak zorundadır. Bu yükümlülük; işin niteliğine, işçinin çalışma alanınına ve işveren tarafından haklı olarak beklenen düzene göre değerlendirilir. İşçi, kararlaştırılan kişisel olarak iş görme yükümlülüğünden kural olarak ayrılamaz; başkasının yerine geçirilemez.
Sadakat Borcu (m.396)
TBK m.396 hükmü, işçinin işverene karşı sadakat borcunu düzenler. İşçi:
- İşverenin haklı menfaatlerini korumak zorundadır
- Çalışma sırasında öğrendiği bilgileri ifa süresince ve sonrasında korur (sır saklama)
- İşveren ile rekabet içinde olamaz (rekabet yasağı — sözleşme süresi)
- İşveren mülklerini koruma altında tutar
- İş güvenliği ve iş sağlığı kurallarına uyar
Talimatlara Uyma (m.399)
İşçi, işverenin verdiği genel ve özel talimatlara uymak zorundadır. Talimatlar; işin yürütülmesine, iş yerinin düzenine ve işçinin davranışlarına ilişkin olabilir. Hukuka, kişilik haklarına veya emredici hükümlere aykırı talimatlar bağlayıcı değildir.
Teslim ve Hesap Verme (m.397)
İşçi, iş sırasında işveren adına teslim aldığı her şeyi (para, mal, evrak) ona devretmek ve hesabını vermek zorundadır.
İşverenin Borçları (TBK m.401-417)
Ücret Ödeme Borcu (m.401-403)
İşveren, işçiye kararlaştırılan ücreti ödemek zorundadır. Ücret kararlaştırılmamışsa, asgari ücret veya iş kolundaki uygulamaya göre belirlenir. Ücret türleri: zaman ücreti, akort (parça başı), götürü, prim. Ücret, kural olarak nakden ve en geç ayda bir kez ödenir (m.403). Ücretin tamamen ayni (gıda, konaklama vb.) ödenmesi yasaktır.
Eşit Davranma Borcu (m.408)
TBK m.408 hükmü, işverenin işçilerine eşit davranma borcunu düzenler: aynı veya benzer durumdaki işçiler arasında haklı bir sebep olmaksızın farklı muamele yapılamaz. Ayrımcılık yasağı, ücret, izin, eğitim, terfi gibi tüm hususlarda geçerlidir. Bu hüküm; cinsiyet, dil, ırk, din, siyasi düşünce ayrımcılığını yasaklar.
İşçiyi Koruma — İş Sağlığı ve Güvenliği (m.417)
TBK m.417 hükmü, işverenin işçinin kişiliğini ve sağlığını koruma yükümlülüğünü düzenler. İşveren; iş yerinde gerekli güvenlik tedbirlerini almak, sağlığa zararlı koşulları gidermek, işçileri korumak için sigorta yaptırmak zorundadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, bu yükümlülüğü idari ve cezai yaptırımlarla genişletmiştir. Mobbing (psikolojik taciz) bu maddenin kapsamında değerlendirilir.
Kişisel Verileri Koruma
İşveren, işçinin kişisel verilerini ancak işin görülmesi için zorunlu olan ölçüde işleyebilir (TBK m.419). 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, bu hükmü genişleterek işçi verilerinin işlenmesinde aydınlatma, açık rıza ve veri güvenliği yükümlülükleri getirir.
Ücret ve Çeşitleri (TBK m.401-407)
- Zaman ücreti: Saat, gün, hafta veya aya göre belirlenen ücret
- Akort (parça başı) ücret (m.405): Üretilen iş miktarına göre ücret. İşçinin kazancı, normal koşullarda zaman ücretine yakın olmalıdır
- Götürü ücret: İşin tamamlanması için sabit bedel
- Prim ve ikramiye (m.406): Bahşiş, performans primi, yıllık ikramiye gibi teşvik ödemeleri
- Bahşiş (m.407): Hizmet sektöründe (otel, restoran) müşteri tarafından verilen bahşişler kanunda özel olarak düzenlenmiştir
İşin Görülme Yeri ve Zamanı (TBK m.398-400)
İşin görülme yeri, kural olarak işverenin işyeri veya iş için ihtiyaç duyulan yerdir. Çalışma süresi, sözleşme veya genel kabul gören uygulamaya göre belirlenir. Fazla mesai (m.398/2): işverenin haklı bir sebebi varsa ve işçi gücü yetiyorsa fazla mesai talep edebilir; ancak bu fazla mesai için ücretin %50 zamlı ödenmesi gerekir (4857 sayılı İş Kanunu m.41 ile birlikte değerlendirilir).
Tatil ve İzin Hakkı (TBK m.421-425)
TBK m.421-425, işçiye dinlenme hakkını tanır:
- Hafta tatili (m.421): Haftada en az 24 saatlik dinlenme süresi
- Ulusal bayram ve genel tatiller (m.422): Resmi bayramlarda ve dini bayramlarda dinlenme
- Yıllık ücretli izin (m.423-425): En az 2 hafta yıllık ücretli izin; sözleşme veya kanun ile artırılır. 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki işçilerde 14 gün (1-5 yıl), 20 gün (5-15 yıl), 26 gün (15+ yıl) — m.53.
Sözleşmenin Sona Ermesi (TBK m.430-446)
Belirli Süreli Sözleşmenin Sona Ermesi (m.430)
Belirli süreli hizmet sözleşmesi, kararlaştırılan sürenin bitmesi ile kendiliğinden sona erer; ihbar gerekmez. Süre dolduktan sonra işçinin çalışmaya devam etmesi ve işverenin bu duruma sessiz kalması, sözleşmeyi belirsiz süreli hizmet sözleşmesine dönüştürür.
Belirsiz Süreli Sözleşmenin Feshi — İhbar Süresi (m.432)
Belirsiz süreli hizmet sözleşmesi, taraflardan biri tarafından önel verilerek (ihbar süreli) feshedilebilir. TBK m.432 ihbar süreleri:
- 1 yıldan az hizmet: 2 hafta önel
- 1-3 yıl arası hizmet: 4 hafta önel
- 3-5 yıl arası hizmet: 6 hafta önel
- 5-15 yıl arası hizmet: 8 hafta önel
- 15 yıldan fazla: 12 hafta önel
Tarafların sözleşme ile bu süreleri uzatması mümkündür; ancak işçi aleyhine kısaltma geçersizdir.
Haklı Sebeple Derhal Fesih (m.435)
TBK m.435 hükmüne göre haklı sebebin varlığı halinde her iki taraf da süre öneli vermeden sözleşmeyi derhal feshedebilir. Haklı sebep, sözleşmenin sürdürülmesini taraflardan beklenemeyecek nitelikte ağır bir olaydır. Fesih hakkı, sebebin öğrenilmesinden itibaren 6 işgünü içinde kullanılmalıdır.
Rekabet Yasağı — Sözleşme Sonrası (TBK m.444-447)
İşçinin sözleşme sona erdikten sonra rekabet etmemesi, TBK m.444-447 ile düzenlenmiştir. Geçerlilik şartları:
- Yazılı şekil (m.444/1)
- İşçinin fiil ehliyetine sahip olması
- İşin niteliği gereği işverenin meşru menfaatinin bulunması
- Yer, konu ve süre yönünden makul sınırlar (m.445)
Süre kural olarak 2 yılı aşmaz; istisnai durumlarda hâkim tarafından uzatılabilir. Aşırı sınırlamalar mahkemece daraltılır (m.445/2). İşçi haklı sebebe dayanan fesihle ayrılırsa veya işveren işçiye atfedilemeyecek bir sebeple feshederse, rekabet yasağı kendiliğinden sona erer (m.447/2).
İşçinin Buluşları (TBK m.427)
TBK m.427 ve 6769 sayılı SMK m.113 hükümleri çerçevesinde işçinin iş ilişkisi sırasında yaptığı buluşlar üç gruba ayrılır:
- Hizmet buluşu: İşçinin işyerindeki çalışma alanı kapsamında yapılan buluş — işverene aittir
- Serbest buluş: İşçinin kişisel ilgi alanı ile yaptığı buluş — işçide kalır
- İşletme buluşu: İşletmenin faaliyetlerine yakın olmakla birlikte hizmet alanı dışında — işveren tarafından kullanılma hakkı
İşçi, hizmet buluşunu işverene bildirmek zorundadır; uygun bedel talep hakkı saklıdır.
Hizmet Sözleşmesi ile İş Kanunu İlişkisi
4857 sayılı İş Kanunu, çoğu hizmet ilişkisi için özel kanun niteliğindedir ve TBK hükümlerine üstün gelir. İş Kanunu kapsamı dışında kalan ilişkiler (m.4): basit ev hizmetleri, sporcular, çırak, esnafın yardımcıları, üst düzey yöneticiler hakkında doğrudan TBK m.393-447 uygulanır. 6356 sayılı Sendikalar Kanunu ve 6331 sayılı İSGK ek koruma sağlar.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki uyuşmazlıklarda İş Mahkemesi görevlidir. İş Kanunu kapsamı dışında kalan TBK hizmet ilişkilerinde Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, iş davalarında arabuluculuk ön şartını öngörmüştür. Yetkili mahkeme, işçinin işyerinin bulunduğu yer veya işverenin ikametgâhı mahkemesidir.
Zamanaşımı
Hizmet sözleşmesinden doğan ücret, ikramiye, fazla mesai gibi alacaklar TBK m.147/1 uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tâbidir. Diğer tazminat alacakları (kıdem, ihbar) için 4857 SK m.32, 7036 SK m.15 ve 1475 SK m.14 hükümleri özel zamanaşımı süreleri öngörür (genellikle 5 yıl).
İlgili Mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393-447 (hizmet sözleşmesi)
- 4857 sayılı İş Kanunu
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (kıdem tazminatı — yürürlükteki hüküm)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m.113 (çalışan buluşları)
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu