Pey Akçesi, Cayma Akçesi ve Zamanaşımı Kayıtları (TBK m.177-178) — 2026 Rehberi
Pey Akçesi, Cayma Akçesi ve Zamanaşımı Kayıtları (TBK m.177-178)
Sözleşmeye bağlılığı sağlayan ve sözleşmenin kurulmasında ya da feshinde özel hukuki sonuçlar doğuran pey akçesi ile cayma akçesi, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 177 ve 178. maddelerinde düzenlenmiştir. Bu rehberde, iki kavramın hukuki niteliği, farkları ve uygulama esasları açıklanmaktadır.
Pey Akçesi (TBK m.177) — Sözleşmenin Kurulduğunun Kanıtı
TBK m.177 uyarınca, sözleşmenin kurulduğu sırada sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak bir miktar para verilmişse, aksi sözleşmeden veya yerel adetten anlaşılmadıkça bunun pey akçesi olduğu kabul edilir, cayma akçesi sayılmaz. Pey akçesi, sözleşmenin kurulduğunu ispatlayan bir delil ve ileride asıl alacağa mahsup edilecek bir ön ödeme niteliğindedir.
Pey akçesinin özellikleri:
(a) Sözleşmenin kurulduğunu ispatlar; (b) Sözleşme ifa edildiğinde asıl borca mahsup edilir; (c) Sözleşme borçlu tarafından ifa edilmezse, alacaklı pey akçesini iade etmek zorunda olmaksızın tazminat isteyebilir; (d) Sözleşme alacaklı tarafından ifa edilmezse, pey akçesi iade edilir.
Pey akçesi, cayma akçesinden farklı olarak, taraflara sözleşmeden serbestçe dönme hakkı vermez. Borçlu, pey akçesini terk ederek sözleşmeden cayamaz; alacaklı da pey akçesinin iki katını ödeyerek sözleşmeden vazgeçemez.
Cayma Akçesi (TBK m.178) — Sözleşmeden Dönme Bedeli
TBK m.178 uyarınca, sözleşmenin kurulması sırasında cayma akçesi olarak verilen bir miktar para, taraflardan her birinin sözleşmeden dönme hakkını saklı tuttuğu anlamına gelir. Bu durumda parayı veren bunu bırakarak, alanı ise iki katını geri vererek sözleşmeden dönebilir. Cayma akçesi, sözleşmeyi sona erdirme yetkisini parasal bir bedel karşılığında sağlayan müesseseyi düzenlemektedir.
Cayma akçesinin özellikleri:
(i) Açıkça “cayma akçesi” olarak kararlaştırılmalı veya yerel adet bunu gerektirmelidir. (ii) Parayı veren, ödediği miktarı bırakarak sözleşmeden çıkabilir. (iii) Parayı alan, aldığı miktarın iki katını ödeyerek sözleşmeden çıkabilir. (iv) Cayma hakkının kullanılması haksız fiil oluşturmaz; doğrudan kararlaştırılmış bir sözleşmesel haktır.
Pey ve Cayma Akçesi Arasındaki Farklar
Birinci fark: Pey akçesi sözleşmenin kurulduğunu ispatlayan ön ödemedir; cayma akçesi ise sözleşmeden dönme hakkını sağlayan bedeldir. İkinci fark: Pey akçesinde taraflar sözleşmeyi tek taraflı sona erdiremez; cayma akçesinde her iki taraf da kararlaştırılan bedeli ödeyerek sözleşmeden çıkabilir. Üçüncü fark: Aksi anlaşılmadıkça verilen para pey akçesi sayılır; cayma akçesi olduğunun ispatı tarafa düşer.
Sözleşmede Açıkça Belirtmenin Önemi
Pey ve cayma akçesi arasındaki yorum farkı, taraflar arasında ciddi uyuşmazlıklara yol açabilir. Bu nedenle sözleşmede ödenen bedelin niteliğinin açıkça belirtilmesi (örneğin “Bu bedel cayma akçesi olup TBK m.178 hükümlerine tabidir.” şeklinde) ileride çıkacak yorum tartışmalarını önler.
Zamanaşımı Süresinin Sözleşme ile Değiştirilmesi (TBK m.148)
TBK m.148, “Kanunda öngörülen zamanaşımı süreleri, sözleşmelerle değiştirilemez.” hükmünü içermektedir. Bu emredici hükme göre taraflar, kanundaki zamanaşımı süresini ne uzatabilir ne de kısaltabilir. Sözleşmeye konulan zamanaşımı süresini değiştirme kayıtları geçersizdir.
Zamanaşımından Önceden Feragat Yasağı (TBK m.160)
Borçlu, zamanaşımından önceden feragat edemez. Bu kuraldan, mütakabili borçlulardan birinin feragatinin diğerlerini bağlamadığı; rehinli alacaklıya karşı feragatin rehinden vazgeçme anlamına gelmediği sonucuna ulaşılır. Ancak zamanaşımı süresi tamamlandıktan sonra feragat geçerlidir; bu durum, borcu tabii borca dönüştüren bir feragattir.
Genel Zamanaşımı Süreleri (TBK m.146 ve 147)
TBK m.146’ya göre kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. TBK m.147 ise beş yıllık zamanaşımına tabi alacakları sayar: (i) Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler, (ii) Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri, (iii) Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar, (iv) Bir ortaklıkta, ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri veya kendileri ile ortaklık arasındaki alacaklar, (v) Vekalet, komisyon, acentelik sözleşmelerinden doğan alacaklar.
Zamanaşımının Kesilmesi ve Durması
TBK m.153, zamanaşımının durduğu hâlleri (velayet, vesayet, hizmet ilişkisi, evlilik vb.); m.154-156, kesilmesinin sebep ve sonuçlarını düzenler. Borçlunun borcu ikrar etmesi, alacaklının dava açması veya icra takibi başlatması zamanaşımını keser.
İlgili Mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.177 (Pey akçesi)
- TBK m.178 (Cayma akçesi)
- TBK m.146-147 (Zamanaşımı süreleri)
- TBK m.148 (Sürelerin emrediciliği)
- TBK m.153-156 (Durma ve kesilme)
- TBK m.160 (Önceden feragat yasağı)
Hukuki Destek
Sözleşme hazırlanırken ödenen bedellerin niteliğinin doğru tanımlanması ve zamanaşımına ilişkin emredici hükümlerin gözetilmesi, ileride hak kaybını önler. İletişim.