Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış Nedeniyle Boşanma (TMK m.162)

Türk Medeni Kanunu m.162, eşlerden birinin diğerine karşı hayatına kast etmesi, pek kötü davranması veya ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunması hâlinde boşanma davası açılmasına imkân tanır. Bu rehberde maddenin iki temel hâli olan pek kötü davranış ile onur kırıcı davranış, dava hakkının düşmesine yol açan süreler, affın sonucu, 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbirler, ispat ve tazminat ile nafaka sonuçları genel hukuk bilgisi olarak anlatılmaktadır. Her dosyanın olguları farklı olduğundan, buradaki bilgiler somut olay için hukuki görüş yerine geçmez.

TMK m.162’nin İki Hâli ve Mutlak Boşanma Sebebi Niteliği

Maddenin kenar başlığı “Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış” şeklindedir. Madde metni şöyledir: “Eşlerden her biri diğeri tarafından hayatına kastedilmesi veya kendisine pek kötü davranılması ya da ağır derecede onur kırıcı bir davranışta bulunulması sebebiyle boşanma davası açabilir.” Metinde üç ayrı olgu sayılmıştır. Bu yazı, uygulamada en sık tartışılan iki hâle, yani pek kötü davranışa ve ağır derecede onur kırıcı davranışa odaklanmaktadır. Hayata kast ise başlı başına ağır bir eylem olup çoğu zaman ceza soruşturmasıyla birlikte yürür.

TMK m.161 ile m.165 arasında düzenlenen zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme ile terk, öğretide özel boşanma sebepleri olarak adlandırılır. TMK m.162 kapsamındaki sebebin kanuni koşullarıyla ispatı hâlinde ayrıca evlilik birliğinin temelinden sarsılması şartı aranmaz. Diğer özel boşanma sebeplerinin koşulları ayrı değerlendirilir. Genel boşanma sebebi olan TMK m.166/1 ise ortak hayatı sürdürmenin beklenemeyeceği derecede evlilik birliğinin sarsılmasını arar ve davacının kusuru daha ağırsa davalıya itiraz hakkı tanır. Mutlak sebepte böyle bir itiraz yoktur; ancak bu durum kusurun önemsiz olduğu anlamına gelmez, çünkü kusur dağılımı tazminat ve nafaka bakımından belirleyici olmayı sürdürür.

Madde, her iki eşe de dava hakkı verir. Yani pek kötü davranışa maruz kalan eş dava açabilir. Davanın dayanağı mutlaka fiziksel şiddet olmak zorunda değildir; psikolojik, sözlü veya ekonomik baskı da olayın niteliğine göre bu kapsamda değerlendirilebilir.

Pek Kötü Davranışın Kapsamı

Pek kötü davranış, eşin vücut bütünlüğüne veya sağlığına yönelik saldırıları ve benzeri ağır kötü muameleyi ifade eder. Kanun bu kavramı sayma yoluyla tanımlamamış, değerlendirmeyi hâkime bırakmıştır. Bu nedenle somut olayda davranışın ağırlığı, tekrarlanıp tekrarlanmadığı, tarafların sosyal ve kültürel durumu ve davranışın yöneldiği eşin üzerindeki etkisi birlikte ele alınır.

Uygulamada pek kötü davranış kapsamında şu tür olaylar tartışılmaktadır:

• Eşe yönelik darp, yaralama veya fiziksel şiddet
• Silahla veya benzeri araçlarla tehdit
• Eşin ortak konuttan zorla çıkarılması veya eve alınmaması
• Eşin tedavi ihtiyacının bilerek karşılanmaması ve ağır ihmal
• Süreklilik gösteren sözlü ve psikolojik baskı ile korkutma

Tek bir olayın yeterli olup olmadığı da olayın ağırlığına göre değişir. Ağır bir saldırı tek başına m.162 kapsamında değerlendirilebilirken, daha hafif nitelikteki davranışlarda tekrar ve süreklilik aranabilir. Burada belirleyici olan, davranışın somut olayda TMK m.162 kapsamındaki ağırlığa ulaşıp ulaşmadığıdır.

Eşin karşılıklı olarak kötü davrandığı olaylarda da kusur araştırması yapılır. Tarafların birbirine karşı davranışları değerlendirilir; kusurun etkisi, dayanılan boşanma sebebi ve mali taleplerin koşulları ayrı ayrı ele alınarak belirlenir.

Onur Kırıcı Davranışın Kapsamı

Onur kırıcı davranış, eşin kişilik değerini, saygınlığını ve haysiyetini ağır biçimde zedeleyen davranışlardır. Madde metni burada “ağır derecede” ifadesini kullanmıştır. Dolayısıyla sıradan tartışmalar, geçici öfke patlamaları veya hafif sözlü kırıcılık bu hâlin dışında kalır. Davranışın ağır derecede olması, başka bir deyişle sıradan bir kırgınlık düzeyini aşması gerekir.

Onur kırıcı davranış örnekleri olarak uygulamada şu olaylar gündeme gelmektedir:

• Eşe alenen veya çocukların ya da yakınların önünde ağır hakaret edilmesi
• Eşin namus ve şerefine yönelik asılsız ve ağır isnatlarda bulunulması
• Eşin sosyal medyada veya çevresinde küçük düşürülmesi
• Eşin kişisel özgürlüğünün aşırı kısıtlanması ve sürekli aşağılanması
• Ağır nitelikte sadakatsizlik içeren, eşi alenen küçük düşüren davranışlar

Onur kırıcı davranışın ölçütü büyük ölçüde nesneldir. Hâkim, tarafların eğitim durumunu, yaşadıkları çevreyi ve olayın gerçekleştiği şartları göz önüne alır, ancak davranışın ağırlığını belirlerken yalnız mağdur eşin hassasiyetine bakmaz. Aynı davranış bir ilişkide ağır derecede onur kırıcı sayılırken başka bir ilişkide bu düzeye ulaşmayabilir.

Af ve Hak Düşürücü Süre (TMK m.162/2-3)

TMK m.162’nin ikinci ve üçüncü fıkraları dava hakkının hangi koşullarda düştüğünü belirler. İkinci fıkraya göre davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. Üçüncü fıkra ise “Affeden tarafın dava hakkı yoktur.” hükmünü içerir.

Bu iki süre birbirinden bağımsız işler. Altı aylık süre, davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrendiği andan başlar. Beş yıllık süre ise eşin olayı öğrenip öğrenmediğine bakılmaksızın sebebin doğduğu tarihten itibaren işler. Süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan hâkim bunları kendiliğinden gözetir ve süre dolmuşsa özel sebebe dayanan davayı reddeder.

Af ise açık veya örtülü olabilir. Eşin kusurlu davranışı bilerek ortak hayata aynen devam etmesi, olayı hoş görmesi ve bunu davranışlarıyla göstermesi, olayın niteliğine göre af olarak değerlendirilebilir. Affın hangi olaya ilişkin olduğu önemlidir. Af yalnız affedilen olayı kapsar; sonradan yaşanan yeni ve ayrı bir olay yeni bir dava hakkı doğurabilir.

Süre geçmiş ya da af söz konusu olduğunda, aynı olgular bakımından başka bir boşanma sebebi olarak evlilik birliğinin temelden sarsılmasına (TMK m.166/1) dayanmanın mümkün olup olmadığı olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle dava dilekçesinde hangi hukuki sebebe dayanılacağının, sürelerin işlediği tarihler tespit edildikten sonra belirlenmesi gerekir.

6284 Sayılı Kanun Tedbirleriyle İlişkisi

Pek kötü davranış çoğu zaman aile içi şiddetle birlikte görülür. Bu durumda boşanma davasının yanında 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun kapsamında koruma talebinde bulunmak da mümkündür. Kanun, şiddete uğrayan veya uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru kişilerin korunmasını amaçlar (m.1).

Kanunda iki ayrı tedbir türü vardır. Hâkim tarafından verilebilen koruyucu tedbirler m.4’te, şiddet uygulayana yönelik önleyici tedbirler ise m.5’te sayılmıştır. Önleyici tedbirler arasında şiddet uygulayanın korunan kişiye yaklaşmaması, müşterek konuttan uzaklaştırılması ve konutun korunan kişiye tahsis edilmesi, iletişim araçlarıyla rahatsız etmemesi, silahlarını teslim etmesi gibi önlemler yer alır. Mülki amir de m.3 kapsamında barınma, geçici maddi yardım ve danışmanlık gibi koruyucu tedbirlere karar verebilir.

Kanunun m.8 hükmü, tedbir kararının koruyucu olanı için şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmayacağını belirtir. Tedbir kararı ilk defasında en çok altı ay için verilebilir; şiddet veya şiddet tehlikesinin devam edeceği anlaşılırsa süre veya şekil değiştirilebilir ya da kararlar aynen sürdürülebilir. Tedbire aykırılık hâlinde şiddet uygulayan hakkında zorlama hapsi uygulanacağı karar tebliğinde ihtar edilir. Ayrıca m.5/4 uyarınca, şiddet uygulayan aynı zamanda ailenin geçimini sağlayan kişiyse ve nafaka kararı yoksa hâkim tedbir nafakasına talep edilmese dahi hükmedebilir.

Önemli bir ayrım vardır. 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbir kararı, bir boşanma sebebinin ispatı anlamına gelmez; boşanma davasında olgular yine ilgili usul kurallarına göre ispat edilir. Buna karşılık tedbir sürecinde oluşan kolluk ve mahkeme kayıtları, boşanma davasında delil olarak sunulabilir.

İspat ve Deliller

Boşanma davalarında ispat kuralları TMK m.184 ile belirlenmiştir. Bu maddeye göre hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz. Hâkim bu olgular hakkında taraflara yemin öneremez, tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz ve kanıtlar serbestçe takdir edilir. Dolayısıyla taraflar anlaşmış göründüğü için olgu kabul edilmez; hâkimin kendi kanaati belirleyicidir.

Pek kötü ve onur kırıcı davranış iddialarında kullanılabilecek başlıca deliller şunlardır:

• Tanık beyanları, özellikle olaya doğrudan şahit olan kişilerin anlatımı
• Sağlık kuruluşu raporları, adli tıp kayıtları ve tedavi belgeleri
• Kolluk tutanakları, ihbar ve şikâyet kayıtları, savcılık dosyaları
• Yazışma, mesaj ve e-posta kayıtları ile ses ve görüntü kayıtları
• Fotoğraflar ve olayın yaşandığı yere ilişkin kamera kayıtları
• 6284 sayılı Kanun kapsamında verilmiş tedbir kararları

Delillerin hukuka uygun elde edilmesi şarttır. HMK m.189/2 uyarınca hukuka aykırı olarak elde edilen deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz. Eşin özel yazışmalarına izinsiz erişim veya gizli kayıt gibi yöntemlere başvurmadan önce bu sınırın göz önünde tutulması gerekir.

Dava dilekçesinde olayların tarih, yer ve kişi bilgileriyle somut biçimde anlatılması önemlidir. Süre açısından da olayı öğrenme tarihinin ve olayın gerçekleştiği tarihin dilekçede açıkça belirtilmesi, mahkemenin hak düşürücü süreyi doğru değerlendirmesine yardımcı olur.

Tazminat ve Nafaka Sonuçları (TMK m.174-175)

Boşanma kararıyla birlikte mali sonuçlar da gündeme gelir. TMK m.174/1’e göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir. Pek kötü ve onur kırıcı davranış, kişilik haklarına doğrudan müdahale oluşturduğundan manevi tazminat bakımından önemli bir dayanak olabilir.

Yoksulluk nafakası TMK m.175’te düzenlenmiştir. Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.

Dava süresince hâkim, TMK m.169 uyarınca eşlerin barınmasına, geçimine, mal yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır. Boşanma kararı kesinleştikten sonra tazminat ve nafaka gibi dava haklarının zamanaşımı TMK m.178 uyarınca kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıldır. Bu süre, mali taleplerin ayrı bir dava ile ileri sürüleceği durumlarda ayrıca takip edilmelidir.

Boşanma türleri arasındaki farkları görmek için anlaşmalı ve çekişmeli boşanma karşılaştırması, delil ve ispat başlıkları için çekişmeli boşanmada delil rehberi ve tüm konuya genel bakış için boşanma hukuku rehberi kullanılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

TMK m.162 kapsamında boşanma davası için süre var mı?

Evet. Davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde bu sebebin doğumunun üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. Bu süreler hak düşürücü olduğundan mahkeme tarafından kendiliğinden gözetilir.

Bir kez darp edilmek m.162 kapsamında boşanma için yeterli olur mu?

Maddede sayılan davranışın ağırlığı belirleyicidir. Ağır nitelikte bir saldırı tek başına pek kötü davranış olarak değerlendirilebilir; daha hafif olaylarda tekrar ve süreklilik aranabilir. Değerlendirmeyi somut olguları inceleyerek mahkeme yapar.

Eşimi affedersem dava hakkım düşer mi?

Evet, madde “Affeden tarafın dava hakkı yoktur.” hükmünü içerir. Af yalnız affedilen olayı kapsar. Sonradan yaşanan yeni bir olay ise ayrı bir değerlendirme konusu olur.

6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı almak boşanma davası açmayı zorunlu kılar mı?

Hayır. Tedbir kararı ayrı bir korunma yoludur ve boşanma davası açılmasını zorunlu kılmaz. Aynı olaylar her iki süreçte de gündeme gelebilir; ancak her sürecin kendi şartları ve ispat kuralları vardır.

Pek kötü veya onur kırıcı davranışta tazminat istenebilir mi?

TMK m.174 uyarınca kusursuz veya daha az kusurlu taraf maddi tazminat, kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf ise manevi tazminat isteyebilir. Talebin kabulü ve miktarı kusur durumuna, tarafların ekonomik şartlarına ve olayın niteliğine göre mahkemece belirlenir.

Kaynaklar

Madde metinleri resmî kaynaktan alınmıştır: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (mevzuat.gov.tr), 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun (mevzuat.gov.tr) ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (mevzuat.gov.tr).

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz ve avukat müvekkil ilişkisi doğurmaz. Mevzuat ve uygulama değişebileceğinden bilgilerin resmî kaynaklardan teyit edilmesi gerekir.