Patent Hükümsüzlüğü ve Tecavüz Davası
- Patent hakları 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) ile korunur; hükümsüzlük SMK m.138’de, tecavüz sayılan fiiller m.141’de sayılmıştır.
- Hükümsüzlük sebepleri: buluşun yenilik/buluş basamağı/sanayiye uygulanabilirlik şartlarını taşımaması, yeterince açıklanmamış olması, başvuru kapsamının aşılması, hak sahipliği yokluğu veya korumanın kapsamının aşılması (SMK m.138/1).
- Hükümsüzlük davası koruma süresince veya hakkın sona ermesinden itibaren 5 yıl içinde, sicilde patent sahibi görünen kişiye karşı açılabilir (SMK m.138/5).
- Tecavüz davasında hak sahibi SMK m.149 uyarınca tespit, önleme, durdurma ve tazminat talep edebilir; tazminat hesabında yoksun kalınan kazanç SMK m.151’e göre üç yöntemden biriyle belirlenir.
- Görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi, böyle bir mahkeme yoksa yetkili asliye hukuk mahkemesidir (SMK m.156); özel hukuka ilişkin taleplerde TBK zamanaşımı hükümleri uygulanır (SMK m.157).
Son güncelleme: 07.09.2026 — Yasal Çerçeve, hükümsüzlük/tecavüz ayrımı, tablo ve SSS bölümleri SMK madde metinleri esas alınarak genişletildi.
Patent Hükümsüzlüğü ve Tecavüz Davası, biri patentin geçerliliğini (hükümsüzlük), diğeri patentten doğan hakkın ihlalini (tecavüz) konu alan, uygulamada çoğunlukla birlikte görülen iki farklı dava türüdür. Davalı, kendisine yöneltilen tecavüz iddiasına karşı çoğu zaman patentin hükümsüzlüğünü karşı dava veya def’i olarak ileri sürer; bu nedenle iki kurumun ayrı hukuki temellerinin bilinmesi dava stratejisi açısından belirleyicidir.
Yasal Çerçeve ve Hukuki Dayanak
Patent hakları, 10.01.2017 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun Üçüncü Kitabı’nda (m.82-146) düzenlenmiştir. Patent hakkının kapsamı ve sınırları m.85’te, hükümsüzlük hâlleri m.138’de, hükümsüzlüğün etkisi m.139’da, tecavüz sayılan fiiller m.141’de, hak sahibinin ileri sürebileceği talepler m.149’da, tazminat m.150’de, yoksun kalınan kazanç m.151’de yer alır. Görevli ve yetkili mahkeme m.156, zamanaşımı ise m.157’de düzenlenmiştir.
Hükümsüzlük Sebepleri (SMK m.138)
Kurumun (Türk Patent ve Marka Kurumu) nihai kararından sonra bir patent şu hâllerde mahkeme kararıyla hükümsüz kılınabilir: (a) patent konusu buluşun yenilik, buluş basamağı veya sanayiye uygulanabilirlik şartlarını (SMK m.82-83) taşımaması, (b) buluşun yeterince açıklanmamış olması, (c) patent konusunun başvurunun ilk hâlinin kapsamını aşması, (ç) patent sahibinin patent isteme hakkına sahip olmadığının ispatlanması, (d) korumanın kapsamının aşılmış olması. Hükümsüzlük nedenleri patentin yalnızca bir bölümüne ilişkinse, o istem veya istemler iptal edilerek kısmi hükümsüzlüğe karar verilir; kalan istemler patent verilebilirlik şartlarını taşıyorsa patent bu kısım için geçerliliğini korur (m.138/4). Dava, koruma süresince veya hakkın sona ermesinden itibaren 5 yıl içinde, sicilde patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılabilir.
Tecavüz Sayılan Fiiller ve İleri Sürülebilecek Talepler
SMK m.141 uyarınca; patent sahibinin izni olmadan buluş konusu ürünü üretmek, tecavüz yoluyla üretilen ürünleri bilerek satmak/dağıtmak/ithal etmek, buluş konusu usulü izinsiz kullanmak veya bu usulle elde edilen ürünleri ticarete konu etmek, patent hakkını gasp etmek ya da lisans haklarını izinsiz genişletmek tecavüz sayılır. Usul patentlerinde, aynı ürünün farklı bir usulle elde edildiğini ispat yükü davalıya çevrilebilir (m.141/2). Tecavüze uğrayan hak sahibi SMK m.149 uyarınca tecavüzün tespiti, önlenmesi, durdurulması, tecavüz sonucu üretilen ürünlere el konulması ve maddi/manevi tazminat taleplerinde bulunabilir; m.150 tazminatı, m.151 ise yoksun kalınan kazancın üç alternatif yöntemden (fiili zarar, tecavüz edenin elde ettiği kazanç veya lisans bedeli varsayımı) hangisiyle hesaplanacağını düzenler.
Hükümsüzlük ile Tecavüz Davasının Birlikte Görülmesi
Uygulamada davalı, kendisine yöneltilen tecavüz davasına karşı patentin hükümsüzlüğünü karşı dava olarak açar; mahkeme genellikle iki davayı birleştirerek görür. Bu durumda önce hükümsüzlük iddiasının, ardından tecavüz iddiasının değerlendirilmesi gerekir — zira patent hükümsüz kılınırsa tecavüz iddiası konusuz kalabilir. Tecavüz değerlendirmesinde mahkeme, dava konusu ürün/usulü patentin istemleriyle hem lafzi (birebir) hem eşdeğerler doktrini yönünden karşılaştıran, patent vekili veya ilgili teknik alan uzmanının da yer aldığı bir bilirkişi heyetinden rapor almalıdır.
| Konu | Süre / Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Hükümsüzlük davası açma süresi | Koruma süresince / sona ermeden itibaren 5 yıl | SMK m.138/5 |
| Patent koruma süresi | Başvuru tarihinden itibaren 20 yıl | SMK m.101 |
| Özel hukuka ilişkin taleplerde zamanaşımı | TBK zamanaşımı hükümleri (haksız fiilde 2/10 yıl) | SMK m.157, TBK m.72 |
| Görevli mahkeme | Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi (yoksa yetkili Asliye Hukuk Mahkemesi) | SMK m.156 |
| Ek patentin akıbeti (patent hükümsüz kılınırsa) | Tebliğden itibaren 3 ay içinde bağımsız patente dönüştürülmezse o da hükümsüz olur | SMK m.138/7 |
Yargısal Süreç ve Çözüm Yolları
Uyuşmazlık çıktığında; müzakere, arabuluculuk, tahkim ya da yargı yolu gibi farklı çözüm yöntemleri tercih edilebilir. Davanın niteliğine göre dava şartları, harç ve gider avansı, dilekçe tekniği ve delil sunumu büyük önem taşır. Karar aşaması sonrası istinaf ve temyiz aşamalarında da süreler titizlikle takip edilmelidir.
Örneğin Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin E.2015/6882, K.2016/4392 sayılı 20.04.2016 tarihli kararında, patent hakkına tecavüzün tespiti ve tazminat talepli asıl dava ile patentin hükümsüzlüğü istemli karşı davanın birlikte görüldüğü bir uyuşmazlıkta, tecavüz değerlendirmesinin hem lafzi (istemlerin birebir karşılaştırılması) hem de eşdeğerler doktrinine göre yapılması gerektiği; bilirkişi raporunun bu iki yönü de yeterince karşılamadığı hâllerde patent vekilinin de yer aldığı yeni bir heyetten rapor alınması gerektiği vurgulanmıştır.
mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/220258700 (erişim tarihi: 07.09.2026)
Hukuki Destek
ALYAR LAW & CONSULTANCY, patent hükümsüzlüğü ve tecavüz davaları alanında; hükümsüzlük ve tecavüz davalarının birlikte yürütülmesi, bilirkişi süreçlerinin takibi, ihtiyati tedbir talepleri ve tazminat hesaplarının hazırlanmasında müvekkillerine dava ve danışmanlık desteği sunmaktadır. Her dosya, patent istemleri ve karşı tarafın ürün/usulü teknik olarak incelenerek özgün bir stratejiyle yürütülmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
Patentin hükümsüzlüğü ile iptali arasındaki fark nedir?
Hükümsüzlük (SMK m.138), patentin tescilinden sonra mahkeme kararıyla geriye etkili olarak geçersiz kılınmasıdır. İptal (m.26) ise Kurum nezdinde idari bir süreçle, örneğin yıllık ücretlerin ödenmemesi gibi sebeplerle patentin sona erdirilmesidir; ikisi farklı usul ve mercilere tabidir.
Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili midir?
Evet. SMK m.139 uyarınca hükümsüz kılınan patent, tescil tarihinden itibaren hiç doğmamış sayılır (geriye etkili sonuç); ancak kesinleşmiş kararlar ve daha önce ifa edilmiş lisans/devir sözleşmeleri belirli koşullarda korunur.
Tecavüz davasında hangi tazminat kalemleri talep edilebilir?
SMK m.150 kapsamında maddi ve manevi tazminat talep edilebilir; maddi tazminat hesabında m.151’e göre patent sahibinin fiilen uğradığı zarar, tecavüz edenin elde ettiği kazanç veya bir lisans sözleşmesi yapılsaydı ödenecek bedel yöntemlerinden biri seçilebilir.
Patent başvurusu aşamasında (henüz tescil olmadan) dava açılabilir mi?
SMK m.141/3 uyarınca başvurunun yayımlanmasından itibaren başvuru sahibi tecavüzlerden dolayı dava açabilir; tecavüz eden başvurudan haberdar edilmişse yayım şartı aranmaz.
Yalnızca bazı istemler hükümsüz kılınabilir mi?
Evet, SMK m.138/4 kısmi hükümsüzlüğü düzenler; hükümsüzlük nedeni patentin yalnızca bir bölümüne ilişkinse sadece o istem veya istemler iptal edilir, geçerliliğini koruyan istemler için patent yürürlükte kalır.
Görevli mahkeme neresidir?
SMK m.156 uyarınca fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi görevlidir; bu mahkemenin bulunmadığı yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bu davalara bakar.
Patent tecavüzü davasında ihtiyati tedbir talep edilebilir mi?
Evet, SMK m.159 ihtiyati tedbir talebini özel olarak düzenler; hak sahibi, dava açmadan önce veya dava ile birlikte üretimin/satışın durdurulması yönünde tedbir isteyebilir, ancak tedbirin niteliği ve teminat gibi hususlar mahkemece değerlendirilir.
Lisans alan, hükümsüzlük veya tecavüz davası açabilir mi?
SMK m.158 uyarınca lisans alan, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça ve patent sahibini noter aracılığıyla bildirip süresinde dava açılmaması hâlinde, kendi adına tecavüz davası açabilir; münhasır olmayan lisans sahibinin dava açma şartları daha sınırlıdır.
Patent hükümsüz kılınırsa ek patentler ne olur?
SMK m.138/7 uyarınca asıl patentin hükümsüzlüğü otomatik olarak ek patentleri hükümsüz kılmaz; ancak kararın tebliğinden itibaren 3 ay içinde ek patentlerin bağımsız patente dönüştürülmesi istenmezse, hükümsüzlük ek patentler için de sonuç doğurur.
Sonuç
Patent hükümsüzlüğü ve tecavüz davaları, teknik bilirkişi incelemesinin belirleyici olduğu, hukuki ve mühendislik değerlendirmesinin iç içe geçtiği davalardır. Hükümsüzlük ile tecavüz iddialarının birlikte ileri sürüldüğü dosyalarda, bilirkişi heyetinin hem lafzi hem eşdeğerler doktrini yönünden değerlendirme yapması ve heyette patent vekilinin bulunması, kararın sağlıklı temellere dayanması açısından önemlidir.