Acentelik Sözleşmesi ve Denkleştirme Tazminatı (TTK m.102-123)

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.102-123 hükümleri, ticari işletmesini ilgilendiren sözleşmelerde aracılık yapan veya bunları o tacir adına yapan bağımsız nitelikteki tacir yardımcısı olan acenteyi düzenlemektedir. Acente, sözleşmenin kuruluşu, hak ve borçları, denkleştirme tazminatı ve fesih süreçleri bakımından özel kurallara tâbidir. Bu rehber, 2026 yılı itibarıyla acentelik ilişkisinin tüm temel hukuki yönlerini, AB direktifleri ile uyumlu çağdaş yorumlar ışığında incelemektedir.

Acentenin Tanımı ve Unsurları (TTK m.102)

TTK m.102/1 acenteyi, ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık yapmayı veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinmiş, sözleşme ile bağlı olmaksızın, belirli bir yer veya bölge içinde, bağımsız bir sıfatla yapan kimse olarak tanımlar. Acentelik unsurları: (i) bağımsızlık, (ii) süreklilik, (iii) belirli yer veya bölge, (iv) tacir adına aracılık veya akit yapma, (v) ücret karşılığı icra. Bu unsurlardan birinin yokluğu ilişkiyi acentelikten çıkarır ve simsarlık (tellallık), komisyon veya hizmet ilişkisi olarak nitelendirebilir.

Acentelik Sözleşmesinin Kurulması (TTK m.104)

Acentelik sözleşmesinin geçerliliği şekle bağlı değildir; yazılı, sözlü veya örtülü olarak kurulabilir. Ancak ispat kolaylığı bakımından yazılı şekil tercih edilmelidir. Sigorta acenteliği için 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.23 yazılı şekil ve tescil zorunluluğu öngörür. Sözleşmede; bölge, ücret, münhasırlık, çalışma süresi, fesih şartları ve denkleştirme tazminatı hükümlerinin açıkça belirtilmesi uyuşmazlıkları azaltır.

Tekel Hakkı (TTK m.104)

TTK m.104/1 hükmü uyarınca aksi sözleşmede kararlaştırılmadıkça müvekkil aynı bölge ve aynı ticaret dalında birden fazla acente atayamaz; acente de aynı bölge ve aynı ticaret dalında birbirleri ile rekabet eden müvekkillere ait acentelik üstlenemez. Bu hüküm, acentelik ilişkisinin kanuni unsurudur ve sözleşmeye aksi yazılmadıkça kendiliğinden uygulanır.

Acentenin Hak ve Borçları (TTK m.107-112)

Acentenin temel borçları m.109’da düzenlenmiştir: müvekkilin menfaatlerini gözetmek, müvekkilin talimatlarına uygun hareket etmek, gerekli bilgileri vermek, hesap vermek, basiretli bir tacir gibi davranmak, müvekkile ait paraları ayrı tutmak. Acentenin temel hakları ise m.113-115’te yer alır: ücret hakkı, faaliyet giderlerinin tazmini, hapis hakkı (alacakları için müvekkile ait belge ve şeyler üzerinde) ve denkleştirme tazminatı.

Ücret Hakkı ve Türleri (TTK m.113-119)

TTK m.113/1, acentenin müvekkili adına yaptığı veya aracılık ettiği sözleşmeler için ücret talep edebileceğini düzenler. Ücret; sözleşmede belirtilmemişse benzer ilişkilerde teamüle göre, teamül de yoksa hâkimce tayin edilir. Aracılık ücreti, müvekkilin sözleşmeden doğan edimini yerine getirdiği oranda muaccel olur (m.116). Bölge ücreti (m.114), acentenin münhasır bölgesinde yapılan tüm sözleşmeler için talep edilebilir; bu sözleşmelere acente aracılık etmemiş olsa bile.

Denkleştirme Tazminatı — Mücadeleli Hak (TTK m.122)

TTK m.122, AB Direktifi 86/653/EEC’den iktibas edilmiş özel bir tazminat türüdür. Sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra: (i) müvekkil, acentenin bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşmenin sona ermesinden sonra dahi önemli menfaatler elde ediyorsa, (ii) acente, sözleşme ilişkisinin sona ermesinin sonucu olarak aracılık ettiği veya yaptığı sözleşmelerden ücret talep etme hakkını kaybediyorsa ve (iii) hakkaniyete uygun düşüyorsa, acente uygun bir tazminat isteyebilir. Tazminat, acentenin son beş yılda aldığı ortalama yıllık ücretten fazla olamaz; sözleşme ilişkisi beş yıldan kısa süre devam etmişse o sürenin yıllık ortalaması esas alınır.

Denkleştirme Tazminatının Talep Edilemeyeceği Haller

TTK m.122/4 üç hâlde tazminat hakkını ortadan kaldırır: (i) müvekkilin sözleşmeyi haklı bir sebep yüzünden feshetmesi, (ii) acentenin sözleşmeyi feshetmesi (yaş, hastalık veya engellilik gibi acenteden beklenmeyecek haklı sebeplerle fesih hariç), (iii) acentenin müvekkilin onayı ile acentelik ilişkisindeki haklarını üçüncü kişiye devretmesi. Tazminat hakkı, sözleşmenin sona ermesinden sonra bir yıllık hak düşürücü süreye tâbidir.

Acentenin Yetkileri (TTK m.105-106)

TTK m.105/1, acentenin sözleşme yapmaya yetkili olmadığı durumda dahi, kendisine teklif edilen siparişleri ve teslim alınan paraları derhâl müvekkile bildirme yükümlülüğü öngörür. Sözleşme yapma yetkisi açıkça verilmemişse acente yalnızca aracılık yetkilidir. Açıkça yetki verilmişse, acente müvekkili adına ve hesabına sözleşme akdedebilir; bu sözleşmeler tüm sonuçlarıyla doğrudan müvekkili bağlar.

Sözleşmenin Sona Ermesi (TTK m.121)

Acentelik sözleşmesi belirli süreliyse sürenin dolmasıyla, belirsiz süreliyse fesihle sona erer. Belirsiz süreli sözleşmenin feshinde TTK m.121/1 üç aylık fesih bildirim süresi öngörür. Sözleşme ilişkisinin altıncı yılında ise bu süre altı ay olarak uygulanır. Haklı sebebe dayanan derhâl fesih hakkı, m.121/3 uyarınca her zaman saklıdır.

Münhasır Acentelik ve Rekabet Yasağı

Sözleşme ilişkisi sona erdikten sonra acentenin rekabet yasağı altına sokulması TTK m.123 ile sınırlandırılmıştır: (i) yazılı şekil, (ii) iki yılı aşmama, (iii) müvekkilin acenteye verilen bölge veya müşteri çevresi ile sınırlı olma, (iv) uygun bir karşılık (tazminat) ödenmesi şartlarına bağlıdır. Bu şartların yokluğunda rekabet yasağı geçersizdir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Acentelik sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklar TTK m.4 uyarınca mutlak ticari dava niteliğindedir; görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi’dir. Yetkili mahkeme, kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); ancak sözleşmede yetkili mahkeme kararlaştırılmışsa bu yetki esas alınır.

İlgili Mevzuat

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.102-123 (acentelik)
5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.23 (sigorta acenteleri)
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.520 (tellallık), m.532 (komisyon)
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.6, m.10
AB Direktifi 86/653/EEC (bağımsız ticari temsilciler)