AİHM Bireysel Başvuru — 4 Ay ve İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi 2026

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) bireysel başvurusu, AİHS ve Ek Protokollerinde güvence altına alınan hakların ihlali halinde başvurulabilen ulusüstü yargı yoludur. Türkiye 1954’ten beri AİHS’e taraf, 1987’den beri bireysel başvuru yetkisini tanımıştır. Bu rehberde başvuru şartları, süre, kabul edilebilirlik ve karar etkileri açıklanmaktadır.

Hukuki Dayanak

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) m.34, m.35
15. Protokol (2021 yürürlük) — başvuru süresi 6 aydan 4 aya indirildi
16. Protokol (Türkiye onayladı) — danışma görüşü
AİHM İçtüzüğü

Başvuru Şartları — AİHS m.34, m.35

1. Başvuru Hakkı

Sözleşme’de korunan haklarından birinin Sözleşme’ye taraf devlet tarafından ihlal edildiği iddiasında olan:

Gerçek kişi
Hükümete bağlı olmayan kuruluşlar
Belirli bir kişi grubu

2. İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi — m.35/1

Türkiye için Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu en son tüketilmesi gereken iç hukuk yoludur
AYM bireysel başvurusu yapılmadan AİHM’e başvuru kural olarak kabul edilemezlik nedeni olur
Etkili olmayan iç hukuk yollarının tüketilmesi gerekmez
İstisnai durumlarda — tüketme imkânsız ise — AYM aşaması atlanabilir

3. Süre — m.35/1 (15. Protokol)

Olağan iç hukuk yollarının tüketilmesinden itibaren 4 ay
15. Protokol öncesi süre 6 ay idi; 1 Şubat 2022 itibarıyla 4 aya indirildi
Türkiye için AYM kesinleşme tarihinden itibaren 4 ay
Süre hak düşürücüdür; mücbir sebep dışında uzatılmaz

4. Anonim Olmama — m.35/2-a

Başvurucunun kimliğinin belirli olması zorunludur. AİHM özellik halinde kimliğin gizli tutulmasına karar verebilir; ancak Mahkeme’ye karşı kimlik açıklanmalıdır.

5. Önceden Aynı Konuyla AİHM’e Sunulmamış Olma — m.35/2-b

Esas itibariyle aynı konuda daha önce AİHM tarafından incelenmiş ve kabul edilemez bulunmuş başvuru hakkında yeni bilgi olmadıkça yeniden başvuru kabul edilemez.

6. Önemli Bir Mağduriyet — m.35/3-b (15. Protokol)

Önemli bir mağduriyetin bulunmadığı ve başvurunun esas yönünden dikkate alınmasını gerektiren bir durum olmadığı haller kabul edilemez sayılır. 15. Protokol ile genişletilmiştir.

7. Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama — m.35/3-a

İddiaların somut, anlamlı ve Sözleşme’nin koruduğu hakların kapsamı içinde olduğu kanaatine ulaşılması gerekir.

Korunan Haklar

Yaşam hakkı (m.2)
İşkence ve insanlık dışı muamele yasağı (m.3)
Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı (m.4)
Kişi özgürlüğü ve güvenliği (m.5)
Adil yargılanma (m.6)
Suç ve cezada kanunilik (m.7)
Özel hayat ve aile hayatı (m.8)
Düşünce, vicdan ve din özgürlüğü (m.9)
İfade özgürlüğü (m.10)
Toplantı ve dernek özgürlüğü (m.11)
Evlenme hakkı (m.12)
Etkili başvuru hakkı (m.13)
Ayrımcılık yasağı (m.14)
Mülkiyet hakkı (Ek 1. Protokol m.1)
Eğitim hakkı (Ek 1. Protokol m.2)
Serbest seçim hakkı (Ek 1. Protokol m.3)

Başvuru Şekli

AİHM’in resmi başvuru formu doldurulur (online veya basılı)
Başvuru harcı yoktur
Hukuk Bürosu zorunluluğu yoktur — ancak duruşma aşamasında temsil tercih edilir
Resmi diller: İngilizce, Fransızca; ulusal dilde de yapılabilir (ön inceleme için)
Başvuru formu eksiksiz doldurulmalı (kimlik, ihlal iddiası, tüketilen yollar, talep)
İlgili karar ve belgelerin örnekleri eklenir

İnceleme Süreci

1. Tek Hâkim İncelemesi

Açıkça kabul edilemez başvurular tek hâkim tarafından reddedilir
Bu karar kesindir; tekrar başvuru imkânı yoktur

2. Komite İncelemesi

3 hâkimden oluşur
Yerleşik içtihat bulunan basit konularda kabul edilebilirlik ve esas birlikte incelenir
Oybirliği ile karar verilir

3. Daire İncelemesi

7 hâkimden oluşur
Karmaşık konularda görev yapar
Kabul edilebilirlik ve esas ayrı ayrı veya birlikte karara bağlanabilir
Türkiye için AİHM Türkiye’nin atadığı hakim de Daire’de yer alır

4. Büyük Daire — m.43

17 hâkim
Daire kararına karşı 3 ay içinde Büyük Daire’ye gönderme talebi
Daire’nin gönderdiği veya 5 hâkimlik panelin kabul ettiği önemli davalar
Önemli içtihat oluşturma niteliği

Karar Türleri

Kabul edilemezlik kararı: Usul yönünden eksiklik veya esas yönünden dayanaksızlık
Strike out kararı: Başvurunun çekilmesi, sulh, başka sebeplerle takipsizlik
İhlal/ihlal yoktur kararı: Esasa ilişkin karar
Pilot karar: Yapısal sorunların tespit edildiği davalarda — devlete genel düzeltici tedbirler önerilir

İhlal Kararının Sonuçları — m.41, m.46

Hakkın iadesi (restitutio in integrum): İhlalin maddi sonuçlarının ortadan kaldırılması
Adil tatmin (just satisfaction) — m.41: Maddi ve manevi tazminat, yargılama giderleri
Genel tedbirler — m.46: Devletin benzer ihlalleri önleme yükümlülüğü (yasal değişiklik, idari uygulama yenilenmesi, eğitim)
Bireysel tedbirler: Yargılama yenilemesi (Türkiye’de CMK m.311 ve HMK m.375 atfı), af, mahkumiyetin silinmesi, sınır dışı edilmenin durdurulması

İhtiyati Tedbir — İçtüzük m.39

Başvurucunun temel hakları için ciddi ve geri döndürülemez bir tehlike halinde
Sınır dışı etme (deportation) — başvurucunun gönderileceği ülkede işkence/ölüm tehlikesi
Tıbbi müdahale gerekliliği
Telafisi imkânsız zarar tehlikesi
İhtiyati tedbir devlet için bağlayıcıdır (Mamatkulov ve Askarov / Türkiye kararı sonrası)

Türkiye’nin AİHM Karşısındaki Durumu

AİHM’in en sık başvuru aldığı ülkelerden biri
İhlal türleri: m.5 (özgürlük), m.6 (adil yargılanma), m.10 (ifade), m.13 (etkili başvuru), m.3 (kötü muamele), Ek 1/m.1 (mülkiyet)
İçtihatlar Türk hukukunda da yansıma — AİHS Türk iç hukukunda doğrudan uygulanan norm
Anayasa m.90/5 — temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalar kanun üstü

Adil Tatmin Tutarı

AİHM, ihlalin niteliğine ve ağırlığına göre tutar belirler:

Manevi tazminat — şahsın çektiği acı, üzüntü, mağduriyet
Maddi tazminat — gerçek belgelenmiş zararlar
Yargılama giderleri — hukuk bürosu ücreti, mahkeme harçları
Türkiye’de yargılama yenilemesi de mümkün

İlgili Mevzuat

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) m.34, m.35, m.41, m.43, m.46
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 15. Protokol (2021 yürürlük — 4 ay)
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 16. Protokol (danışma görüşü)
AİHM İçtüzüğü m.39, m.45-47
Anayasa m.90, m.148
5271 sayılı CMK m.311
6100 sayılı HMK m.375