Anayasa Mahkemesi Bireysel Başvuru — 30 Gün ve Şartlar 2026

Anayasa Mahkemesi (AYM) bireysel başvurusu, Anayasa m.148 ve 6216 sayılı Kanun ile 2012 yılında getirilen olağanüstü kanun yoludur. Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla başvurulan bu yol, Türkiye’de iç hukuk yollarının son aşamasıdır. Bu rehberde başvuru şartları, süre, kabul edilebilirlik ve etkileri açıklanmaktadır.

Hukuki Dayanak

Anayasa m.148/3-4
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.45-51
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m.59-84

Başvuru Hakkı — Anayasa m.148/3

Herkes, Anayasa’da güvence altına alınmış ve AİHS kapsamında olan temel hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla AYM’ye başvurabilir.

Başvuru Şartları

1. Anayasa Tarafından Korunan Hak — m.45

İhlali iddia edilen hakkın aşağıdakilerden biri olması:

Anayasa’da korunan temel hak ve özgürlükler
AİHS kapsamına giren ve Türkiye’nin taraf olduğu protokollerle düzenlenen haklar
Doğrudan ekonomik haklar veya kamuya ait işlemlerle ilgili teknik konular kapsam dışı

2. Olağan Kanun Yollarının Tüketilmesi — m.45/2

İstinaf, temyiz, karar düzeltme yolları (geçerliliği oranında) tüketilmiş olmalıdır
Tüketme kuralı her başvuru için ayrı değerlendirilir
Etkili olmayan yolların tüketilmesi gerekmez (etkili koruma sağlamayan yol istisnası)
Karar düzeltme yolu kalkmış olduğundan istinaf veya temyizin tüketilmesi yeterlidir

3. Başvuru Süresi — m.47/5

Olağan kanun yolları tüketildikten itibaren 30 gün
Süre hak düşürücüdür
Başvuru tarihi UYAP veya yazılı evrakla ulaştığı tarih
Mücbir sebep halinde sürenin durması mümkündür (m.47/4)

4. Başvurucu Sıfatı — m.46

Hak ihlalinden doğrudan etkilenen gerçek veya tüzel kişi
Tüzel kişiler temel hakların tüzel kişiliğe uygun olanları için başvurabilir
Kamu tüzel kişileri kural olarak başvuramaz (sınırlı istisnalar)
Kanuni temsilci aracılığıyla başvuru

5. Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama — m.48/2

Başvuruda iddiaların somut delillerle desteklenmiş olması
Mahkemenin yargısal değerlendirmesini denetim niteliği taşıyan başvurular reddolunabilir
Anayasal sorun olarak ele alınabilecek nitelikte olma

Başvuru Şekli

Yazılı dilekçe veya UYAP üzerinden elektronik başvuru
Başvuru harcı (her yıl güncellenir; sınırlı muafiyet halleri var — m.47/3)
İhlal iddiası ve gerekçeleri
Tüketildiği iddia edilen kanun yolları
Başvurunun konusunu oluşturan kararların ve belgelerin örnekleri
Hukuk Bürosuyla temsil zorunlu değildir; ancak teknik konularda önerilir

İhlali İleri Sürülebilir Haklar

Yaşam hakkı (Anayasa m.17, AİHS m.2)
İşkence ve insanlık dışı muamele yasağı (m.17, AİHS m.3)
Kişi özgürlüğü ve güvenliği (m.19, AİHS m.5)
Adil yargılanma hakkı (m.36, AİHS m.6)
Özel hayatın gizliliği (m.20, AİHS m.8)
Düşünce özgürlüğü, ifade özgürlüğü (m.25-26, AİHS m.10)
Toplantı ve gösteri özgürlüğü (m.34, AİHS m.11)
Mülkiyet hakkı (m.35, AİHS Ek 1. Protokol)
Eğitim hakkı (m.42, AİHS Ek 1. Protokol m.2)
Seçme, seçilme hakkı (m.67, AİHS Ek 1. Protokol m.3)
Eşitlik ilkesi (m.10) ile birleşik ihlaller

İnceleme Süreci

1. Ön İnceleme — Komisyonlarca

Komisyonlar usul yönünden inceleme yapar
Açıkça dayanaksız bulunan başvuruları kabul edilemezlik kararı ile reddeder
Kabul edilebilir bulunan başvurular Bölüm’lere havale edilir

2. Bölümlerin İncelemesi

İki Bölüm: Birinci Bölüm ve İkinci Bölüm
Bölümlerin her biri 7 üyeden oluşur
Esas inceleme yapılır; ihlal/ihlal yoktur kararı verilir

3. Genel Kurul

Bölüm kararıyla içtihat farklılaşması veya temel önemli mesele tespitinde Genel Kurula havale
Pilot karar verilebilir — yapısal sorunların belirlenmesi için

İhlal Kararının Sonuçları — m.50

İhlal tespiti: AYM, hangi hakkın nasıl ihlal edildiğini belirtir
İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması:
- Yeniden yargılama (m.50/2 — kararın doğurduğu sonuçların ortadan kaldırılması mümkün ise)
- Tazminat (maddi/manevi) — mahkeme uygun gördüğü tutarda hükmedebilir
- Diğer giderim yolları (kararın yayımlanması, idari işlemin yenilenmesi)
Yapısal sorun varsa: Pilot karar yöntemi ile yasama veya idare uyarısı

Kabul Edilemezlik Sebepleri

Süresi içinde başvurulmamış olması
Olağan kanun yollarının tüketilmemiş olması
Anayasa kapsamı dışında olması
Açıkça dayanaktan yoksun olması
Hak ihlalinden doğrudan etkilenmeyen kişinin başvurusu
Tekrar başvuru (aynı konuda kesinleşmiş karar varsa)

İhtiyati Tedbir — İçtüzük m.73

Yaşam hakkı veya kişinin maddi-manevi varlığına ilişkin ciddi risk halinde
İcra edilebilir kararların durdurulması veya geçici tedbir
Sınır dışı edilme (deportation) kararlarına karşı yaygın
Tıbbi müdahalelere karşı (yaşam tehdidi varsa)

Bireysel Başvuru ve AİHM İlişkisi

Bireysel başvuru, AİHM’e başvurudan önce tüketilmesi gereken iç hukuk yoludur
AYM kararı tarihinden itibaren 4 ay içinde AİHM’e başvuru (16. Protokol değişikliği)
AYM ihlal bulduysa AİHM’e başvuru gerekmeyebilir (etkili giderim sağlanmışsa)
AİHM, AYM kararlarını “etkili iç hukuk yolu” olarak kabul etmektedir

Yenileme Yargılaması — m.50/2

İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması gerekiyorsa AYM, ilgili mahkemeye dosyayı gönderir. Mahkeme, AYM kararı doğrultusunda yargılamayı yenileyerek sonuca bağlar. Bu yöntem özellikle ceza yargılamasında ve özel yargılamalarda etkilidir.

İlgili Mevzuat

Anayasa m.148, m.150
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.45-51
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü m.59-84
AİHS m.34, m.35
AİHS 16. Protokol
5271 sayılı CMK m.311 (yargılama yenilemesi)
6100 sayılı HMK m.375-381 (yargılama yenilemesi)