Anayasa Mahkemesi’nin temel işlevlerinden biri olan norm denetimi, kanunların ve eşdeğer normların Anayasa’ya uygunluğunun yargısal olarak değerlendirilmesini sağlamaktadır. İptal davası ve itiraz yolu olmak üzere iki temel norm denetimi yöntemi bulunmaktadır.
Soyut Norm Denetimi (İptal Davası)
Anayasa’nın 150. maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı, iktidar ve ana muhalefet partisi grupları ile TBMM üye tam sayısının en az beşte biri tutarındaki üyeler iptal davası açabilir. Dava açma süresi normun Resmi Gazete’de yayımlanmasından itibaren 60 gündür.
Somut Norm Denetimi (İtiraz Yolu)
Anayasa’nın 152. maddesi gereğince mahkemeler, baktıkları davada uygulanacak normun Anayasa’ya aykırılığı kanaatine vardıklarında veya tarafların aykırılık iddiasını ciddi bulduklarında konuyu Anayasa Mahkemesi’ne taşıyabilir. Bu yol mahkemeyi resen veya talep üzerine harekete geçirebilir.
Yürürlüğün Durdurulması
Anayasa Mahkemesi içtihadıyla geliştirdiği yürürlüğü durdurma kurumu, iptal kararının verilmesinden önce normun uygulanmasını askıya almaktadır. Telafisi imkansız zararlar doğacağına ilişkin ciddi nedenler bulunması ve normun açıkça anayasaya aykırı görünmesi koşulları aranır.
İptal Kararının Etkisi
Anayasa’nın 153. maddesi uyarınca iptal kararı geriye yürümez ve Resmi Gazete’de yayımlanmasıyla yürürlüğe girer. Mahkeme iptal kararının yürürlüğe girmesini bir yıla kadar erteleyebilir. Bu süre içinde yasama organının yeni düzenleme yapması beklenir.
Bağlayıcılık
Anayasa Mahkemesi kararları yasama, yürütme ve yargı organları ile gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Kararlar gerekçeli olarak yayımlanır ve hukuki denetim içtihat oluşturur.
Bireysel Başvuru ile Farkı
Norm denetimi soyut bir denetim mekanizması iken bireysel başvuru somut hak ihlali iddiasına dayalıdır. İki kurum birbirini tamamlayan ancak farklı işlevsel mantığa sahip mekanizmalardır. Anayasaya uygunluk denetimine ilişkin Yargıtay HGK 25.02.2026 tarih ve 2026/119 K. sayılı kararı alt derece mahkemelerinin uygulamaya bakışını yansıtır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hangi normlar AYM denetimine tabidir?
Kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğü AYM’nin norm denetimi yetkisi kapsamındadır.
Mahkemeler resen Anayasa’ya aykırılık tespit edebilir mi?
Evet, mahkemeler ciddiyet kanaatine vardıklarında resen itiraz yoluyla AYM’ye başvurabilir.
Yürürlüğü durdurma kararı kesin midir?
Evet, kesin olup esas hakkında karar verilene kadar uygulanır.
Sonuç
Norm denetimi mekanizması anayasal hukuk devletinin teminatıdır. Süreçlerin etkin işletilmesi temel hak ve özgürlüklerin korunmasında belirleyici rol oynar.