Eser Sözleşmesi — İnşaat ve İmal Sözleşmeleri (TBK m.470-486)
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.470-486 arasında düzenlenen eser sözleşmesi, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmedir (m.470). Eser sözleşmesi inşaat işlerinden bilgisayar yazılımı geliştirilmesine, mobilya imalinden makine üretimine kadar geniş bir alanda uygulanmaktadır. Bu rehber, eser sözleşmesinin kuruluşundan ayıba karşı tekeffüle, gecikme tazminatından sözleşmenin sona ermesine kadar tüm yönlerini 2026 yılı uygulaması ışığında ele almaktadır.
Eser Sözleşmesinin Tanımı ve Unsurları (TBK m.470)
TBK m.470 hükmüne göre eser sözleşmesinin temel unsurları şunlardır: (i) bir eser meydana getirilmesi, (ii) eserin yüklenici tarafından bağımsız olarak yapılması, (iii) bedel karşılığı icra. Eser; maddi (bina, makine, mobilya) veya gayri maddi (yazılım, plan, tercüme, müzik bestesi) olabilir. Eserin yüklenici tarafından bağımsız biçimde meydana getirilmesi, hizmet sözleşmesinden ayıran temel ölçüttür; iş sahibinin yönlendirme ve denetim hakkı sınırlı kalır.
Yüklenicinin Borçları (TBK m.471-475)
Yüklenicinin temel borcu eseri sadakat ve özenle meydana getirmektir (m.471). Bu kapsamda yüklenici: (i) eseri kararlaştırılan veya teamüle uygun nitelikte yapmak, (ii) bizzat yapmak veya kendi yönetimi altında yaptırmak (m.471/3), (iii) malzemeyi sağlama yükümlülüğü varsa malzemenin ayıpsız olmasını temin etmek, (iv) iş sahibinin sağladığı malzemenin ayıbını derhâl bildirmek (m.472), (v) eseri kararlaştırılan zamanda teslim etmek zorundadır.
İş Sahibinin Borçları (TBK m.479-481)
İş sahibi başlıca üç borç altındadır: (i) bedel ödeme, (ii) eseri muayene ve kabul etme (m.474), (iii) iş birliği yükümlülüğü. Bedel; götürü, birim fiyat veya yaklaşık olarak kararlaştırılabilir. Bedelin kararlaştırılmaması halinde, eserin değerine ve yüklenicinin giderine göre belirlenecek bedeli ödeme borcu doğar (m.481/1). Bedel, kural olarak eserin teslimi anında muaccel olur (m.479/1); ancak parça parça teslim alınması veya hak edişler kararlaştırılmışsa muacceliyet sözleşmeye göre belirlenir.
Götürü Bedel ve Uyarlama (TBK m.480)
TBK m.480/1, götürü bedelin sonradan uyarlanamayacağını kural olarak öngörür: yüklenici, eseri belirli bir bedelle yapmayı üstlenmişse, eserin yapılması öngörülenden daha fazla emek ve gider gerektirmiş olsa bile bedelin artırılmasını isteyemez. Ancak m.480/2, “önceden öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca dikkate alınmayan durumlar dolayısıyla eserin yapılması, taraflarca belirlenmiş olan bedelle yapılamayacaksa” hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını ya da bunun mümkün olmaması veya hakkaniyete uygun düşmemesi halinde sözleşmeden dönmeyi talep edilebileceğini düzenler.
Ayıba Karşı Tekeffül (TBK m.474-478)
İş sahibi, eserin tesliminden sonra makul bir süre içinde muayene ve ayıbı varsa derhâl yükleniciye bildirmek zorundadır (m.474). Açık ayıplar derhâl, gizli ayıplar ortaya çıktığında bildirilmelidir. Süresinde ayıp ihbarında bulunulmaması halinde ayıba karşı tekeffül talepleri düşer. Ayıbın varlığı halinde iş sahibi: (i) sözleşmeden dönme (eserin reddi), (ii) ücretin indirilmesi, (iii) ayıbın giderilmesi (ücretsiz onarım), (iv) zararın tazmini taleplerinden birini seçebilir (m.475). Önemli ayıplar dışında onarım ücretsizdir; eserin değiştirilmesi yüksek maliyetli ise yüklenici onarımdan kaçınabilir.
Zamanaşımı (TBK m.478)
TBK m.478, eser sözleşmesinden doğan ayıba karşı tekeffül davalarının zamanaşımını şöyle düzenler: taşınmaz yapılarda 5 yıl, diğer eserlerde 2 yıl, yüklenicinin ağır kusuru varsa 20 yıl. Süre, eserin tesliminden itibaren işler. Bu süreler sözleşme ile uzatılabilir, ancak iş sahibi aleyhine kısaltılması TKHK kapsamında tüketici işlemlerinde geçersizdir.
Yüklenicinin Temerrüdü ve Sözleşmeden Dönme (TBK m.473)
Yüklenici, eseri zamanında teslim etmezse iş sahibi temerrüdün hukuki sonuçlarını talep edebilir (m.473): aynen ifa ve gecikme tazminatı, sözleşmeden dönme veya borç yerine geçen tazminat. Eserin işin başlangıcında veya yapımı sırasında ayıplı bir biçimde veya sözleşmeye aykırı yapılması halinde iş sahibi gerekli düzeltme için süre verebilir; süre içinde düzeltme yapılmazsa giderim üçüncü kişiye yaptırılır ve masraflar yükleniciden talep edilir (m.473/2).
İş Sahibinin Sözleşmeden Dönmesi (TBK m.484)
TBK m.484, iş sahibinin eserin tamamlanmasından önce sözleşmeden dönme hakkını özel olarak düzenler: iş sahibi yapılmış olan kısmın bedelini ödemek ve yüklenicinin tüm zararını tazmin etmek koşuluyla sözleşmeden dönebilir. Bu hak iş sahibine kanundan doğan ve sözleşmenin gerçek anlamda feshi niteliğinde olan, ancak özel sonuçları bulunan bir haktır. Yüklenicinin yoksun kaldığı kâr da tazminat kapsamına girer.
Yüklenicinin Ölümü, İş Görme Yeteneğini Kaybetmesi (TBK m.486)
Eser, yüklenicinin kişisel özelliklerine bağlı bir niteliği gerektirmiyorsa, yüklenicinin ölümü sözleşmeyi sona erdirmez; mirasçılar ifaya devam edebilir. Ancak eser yüklenicinin kişisel ustalığına bağlıysa (m.486/1) ölüm veya iş görme yeteneğinin yitirilmesi sözleşmeyi kendiliğinden sona erdirir; iş sahibi yapılan kısmın değeri ve giderleri ödemek zorundadır.
İnşaat Sözleşmelerinde Özellikler
İnşaat sözleşmeleri eser sözleşmesinin özel görünüm biçimidir. Kat karşılığı inşaat sözleşmesi, taşınmaz satış vaadi unsuru taşıdığından TBK m.237 uyarınca resmi şekilde (noter) düzenlenmek zorundadır. Yapımcının teslim ettiği bina ile ilgili ayıba karşı tekeffül süresi 5 yıldır; ağır kusurda 20 yıl. İnşaat işlerinde hak ediş ve geçici kabul-kesin kabul ayrımı, ödeme planının ve ayıp ihbar sürelerinin belirlenmesinde önemlidir.
İlgili Mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.470-486 (eser sözleşmesi)
- TBK m.117-126 (borçlu temerrüdü), m.138 (uyarlama), m.237 (taşınmaz satış vaadi)
- 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu (kamu eser sözleşmeleri)
- 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.5, m.8 (tüketici eser sözleşmeleri)
- 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun
- 6100 sayılı HMK m.6, m.10