4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK), Türkiye’de yerleşik tahkim yerinde yürütülen yabancı unsurlu tahkimi düzenler. 5718 sayılı MÖHUK ile birlikte yabancı tahkim kararlarının tenfizi açısından temel mevzuat çerçevesini oluşturur. Bu rehberde MTK kapsamı, hakem heyeti, tahkim yargılaması ve tenfiz açıklanmaktadır.
4686 sayılı MTK’nın Uygulama Alanı — m.1
MTK’nın uygulanması için iki temel şart aranır:
- Tahkim yeri Türkiye olmalıdır
- Yabancı unsur bulunmalıdır (m.2):
- Tarafların yerleşim yerinin veya olağan oturma yerinin yabancı devletlerde olması
- Tahkim sözleşmesinin esas alındığı asıl sözleşmenin Türkiye dışında ifa edilecek olması
- Sözleşme konusunun başlıca bağlantılarının başka bir ülkede olması
- Sözleşmede tarafların yabancı unsur içereceğini açıkça belirtmiş olması
- Tarafların farklı devletlerde işyeri sahibi olması
Tahkim Sözleşmesi — m.4
- Yazılı şekil zorunlu (m.4/2)
- Telgraf, teleks, faks veya elektronik araçlarla yapılan yazışmalar yazılı şekil sayılır
- Asıl sözleşmede yer alan tahkim klozu (kompromise) veya ayrı tahkim sözleşmesi
- Asıl sözleşmenin geçersizliği tahkim sözleşmesini kural olarak etkilemez (severability — bağımsızlık ilkesi, m.4/4)
- Tahkime elverişli olmayan uyuşmazlıklar (m.1/4): Taşınmaz aynına ilişkin haklar, iki tarafın iradesine tabi olmayan uyuşmazlıklar tahkime götürülemez
Hakem Sayısı ve Atanması — m.7
- Tek hakem veya tek sayıda hakem heyeti
- Aksi kararlaştırılmadıkça üç hakem (her taraf birer hakem seçer; iki hakem üçüncü hakemi seçer)
- Tarafların anlaşamadığı hallerde mahkeme atar (m.7/B-2)
- Hakem sıfatları: tarafsızlık, bağımsızlık, gerekli niteliklere sahip olma
- Hakem reddi sebepleri (m.7/E): tarafsızlık veya bağımsızlık şüphesi, gerekli nitelikler eksikliği
Hakem Heyetinin Yetkisi — m.7/H
Hakem heyeti kendi yetkisinin tahkim sözleşmesinin geçerliliği dahil olmak üzere belirleme yetkisine sahiptir (Kompetenz-Kompetenz ilkesi). Yetki itirazı, savunmaya cevapla birlikte ileri sürülmelidir; aksi halde itiraz hakkı düşer.
Tahkim Yargılaması
Yargılama Usulü — m.8
- Taraflar yargılama usulünü serbestçe kararlaştırabilir
- Anlaşma yoksa hakem heyeti uygun usulü belirler (UNCITRAL Tahkim Kuralları, ICC Kuralları gibi kurumsal kurallar)
- Tarafların eşit muamele görmesi ve savunma hakkının sağlanması zorunludur (m.8/A)
Yargılama Yeri ve Dili — m.9, m.10
- Tahkim yeri taraflarca kararlaştırılır; aksi halde hakem heyeti belirler
- Tahkim dili taraflarca seçilir; aksi halde hakem heyeti belirler
- Hakem heyeti tahkim yeri dışında da delil toplayabilir (m.9/2)
Geçici Hukuki Koruma — m.6
- Tahkim yargılaması süresince mahkemeden ihtiyati tedbir/ihtiyati haciz talep edilebilir
- Bu talep tahkim sözleşmesinin geçerliliğini etkilemez
- Hakem heyeti de geçici tedbir kararı verebilir; ancak icrai yetkisi mahkemeden yardım alarak gerçekleştirilir
Esasa Uygulanacak Hukuk — m.12
Hakem heyeti, taraflarca seçilen hukuk kurallarını uygular. Seçim yoksa, uyuşmazlığa en yakın bağlantılı hukuku uygulayabilir. Taraflar açıkça yetki vermişse hakem heyeti hakkaniyet ve nasafet kurallarına göre karar verebilir (ex aequo et bono).
Hakem Kararı — m.14
- Yazılı, gerekçeli ve hakemler tarafından imzalanmış olmalı
- Karar tarihi ve tahkim yeri belirtilmelidir
- Karar verildikten sonra taraflara tebliğ edilir
- Tahkim süresi: kural olarak 1 yıl (m.10/B), uzatılabilir
Hakem Kararının İptali — m.15
Türkiye’de verilen tahkim kararına karşı iptal davası açılabilir:
İptal Sebepleri — m.15/A
- Tahkim sözleşmesi taraflarından birinin ehliyetsizliği veya tahkim sözleşmesinin geçersizliği
- Hakem seçiminde veya yargılama usulünde tarafların anlaşmasına uyulmaması
- Tarafa hakem atanmasının veya tahkim yargılamasının uygun şekilde bildirilmemiş olması — savunma hakkının ihlali
- Hakem kararının tahkim sözleşmesinin kapsamı dışında olması (ultra petita)
- Hakem heyetinin kanuna aykırı oluşturulmuş olması
- Uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması (m.15/A-2-a)
- Hakem kararının kamu düzenine aykırı olması (m.15/A-2-b)
Süre ve Mahkeme
- Karar tarihinden itibaren 30 gün içinde — Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemesi (uyuşmazlığın niteliğine göre)
- İptal davası kararı temyiz edilebilir (HMK m.439)
Yabancı Hakem Kararının Tenfizi — MÖHUK m.60-63
Tenfiz Şartları
- Yabancı hakem kararının kesin nitelik kazanmış olması
- Türkiye’nin de taraf olduğu New York Sözleşmesi (1958) çerçevesinde hak ve yetkilerin korunması
- Tenfiz davasının yetkili Türk mahkemesinde açılması — borçlunun yerleşim yeri veya icrası talep edilen mal varlığının bulunduğu yer
- Karar şartlarının yerine gelmesi
Tenfiz Engelleri (New York Sözleşmesi V. Madde)
- Tarafların ehliyetsizliği veya tahkim sözleşmesinin geçersizliği
- Karşı tarafın savunma hakkının ihlali
- Karar konusunun tahkim sözleşmesi dışında olması
- Hakem heyetinin oluşumunun veya yargılama usulünün anlaşmaya aykırı olması
- Kararın kesinleşmemiş veya iptal edilmiş olması
- Uyuşmazlığın tenfiz devleti hukuku açısından tahkime elverişli olmaması
- Tenfizin tenfiz devleti kamu düzenine aykırılık oluşturması
İCC, ICSID ve Diğer Tahkim Kurumları
- ICC (Milletlerarası Ticaret Odası): Paris merkezli, en yaygın ticari tahkim kurumu
- ICSID (Yatırım Uyuşmazlıkları Uluslararası Çözüm Merkezi): Yatırımcı-devlet uyuşmazlıkları (Türkiye taraf devletler arasında)
- LCIA (Londra Uluslararası Tahkim Mahkemesi)
- SCC (Stockholm Ticaret Odası)
- İTOTAM (İstanbul Ticaret Odası Tahkim Merkezi)
- İSTAC (İstanbul Tahkim Merkezi): 6570 sayılı Kanun ile kurulan kamu tüzel kişiliği
İSTAC — 6570 sayılı Kanun
- İstanbul Tahkim Merkezi 2014’te kurulmuştur
- Bağımsız, tarafsız, kamu tüzel kişiliği
- İSTAC Tahkim ve Arabuluculuk Kuralları yayımlamıştır
- Hızlı tahkim, acil hakem, çok taraflı tahkim gibi modern düzenlemeleri içerir
- Türk yatırımcılar için cazip kurumsal tahkim seçeneği
İlgili Mevzuat
- 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.1-15
- 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.50-63
- 6100 sayılı HMK m.407-444 (iç tahkim)
- 6570 sayılı İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu
- 4501 sayılı Kamu Hizmetleri ile İlgili İmtiyaz Sözleşmelerinde Tahkim Kanunu
- 1958 New York Sözleşmesi (RG 25.09.1991)
- UNCITRAL Model Kanun (referans)