Nakliyat Sigortası Rehberi — CMR, Marine Cargo, Taşıyıcı Sorumluluk

Nakliyat sigortası, yurt içi ve uluslararası taşımacılıkta eşyanın maruz kalabileceği fiziki kayıp, hasar ve sorumluluk risklerini teminat altına alan karma bir sigorta dalıdır. Hem yükün kendisi (cargo / emtea) hem taşıyan aracın gövdesi (hull) hem de taşıyıcının hukuki sorumluluğu (carrier liability) farklı poliçelerle korunur. Türk hukukunda konu 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.1453 vd. mal sigortası hükümleri, TTK m.1178 vd. deniz ticareti, TTK m.875-896 taşıyıcı sorumluluğu, 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu, 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu (TSHK) ve tarafı olunan uluslararası konvansiyonlarla düzenlenir.

İstanbul Kartal merkezli büromuz; ihracatçı, ithalatçı, lojistik firması, forwarder, gemi işletmeni ve sigorta şirketleri adına nakliyat sigortası uyuşmazlıkları, CMR davaları, müşterek avarya (general average) paylaşımı, rücu ve halefiyet davaları alanında dava ve danışmanlık hizmeti sunmaktadır. İletişim: +90 545 199 25 25 | Cevizli Mah. Enderun Sok. No:10C Kartal/İstanbul 34865.

1. Nakliyat Sigortasının Hukuki Çerçevesi

TTK m.1453 mal sigortasının tanımını yapar: sigortacı, malın bir rizikonun gerçekleşmesi sonucu uğradığı zararı tazminle yükümlüdür. Nakliyat sigortası bu çatının özel bir türüdür; taşıma rizikosu (transit risk) merkezli, zaman ya da sefer esasına göre yazılır. Türkiye’de yayımlanan Emtia Nakliyat Sigortası Genel Şartları, Tekne Sigortası Genel Şartları ve Taşıyıcı Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları temel belgelerdir; özel şartlarla genişletilir.

1.1. Poliçe Türleri

Emtia (Cargo) Sigortası: Yükün kendisini korur; alıcı veya satıcı (Incoterms’e göre) yaptırır.
Tekne (Hull) Sigortası: Gemi, uçak, tır gibi taşıt aracının fiziki zararını teminat altına alır.
Taşıyıcı Mali Sorumluluk Sigortası: Taşıyıcının yük sahibine karşı hukuki sorumluluğunu karşılar (CMR sigortası en bilinen örnektir).
Freight Forwarder Sorumluluk Sigortası: Taşıma işleri komisyoncusunun FIATA/UTİKAD standartlarındaki sorumluluğunu korur.
P&I (Protection & Indemnity) Kulüp Sigortası: Deniz taşıyıcısının üçüncü kişilere karşı sorumluluğunu kapsayan kulüp esaslı karşılıklı sigorta.

2. Emtia Nakliyat Sigortası ve ICC Klauzülleri

Uluslararası uygulamada emtia sigortası, Lloyd’s Market Association ve Institute of London Underwriters tarafından hazırlanan Institute Cargo Clauses (ICC) ile düzenlenir. Türkiye’de de aynı klauzüller referans alınır.

2.1. ICC (A) — All Risks

En geniş teminattır. Poliçede açıkça istisna edilmeyen her türlü fiziki kayıp ve hasar (kaza, çalınma, ıslanma, kırılma, yırtılma, darbe, yükleme-boşaltma hasarı) kapsama girer. İspat yükü istisna kapsamında olduğunu kanıtlamak üzere sigortacıya aittir. Yüksek değerli ve kırılgan emtea (elektronik, makine, sanat eseri) için tercih edilir.

2.2. ICC (B) — Orta Düzey

Belirtilen rizikolar kapsanır: yangın, patlama, gemi batması/karaya oturması, taşıtın devrilmesi, deprem, yıldırım, yanardağ patlaması, müşterek avarya fedakârlığı, denize atma (jettison), deniz/göl/nehir suyu girişi, tam ziya halleri. Hırsızlık, ıslanma ve kırılma standart olarak kapsam dışıdır.

2.3. ICC (C) — Temel Teminat

En dar teminat. Yangın, patlama, batma, devrilme, müşterek avarya fedakârlığı, denize atma ile sınırlıdır. Ucuz ve hasar riski düşük dökme yükler için tercih edilir.

2.4. Ek Teminatlar

Institute War Clauses: Savaş, iç savaş, mayın, terör teminatı.
Institute Strikes Clauses: Grev, lokavt, terör, sabotaj.
Institute Cargo Clauses (Air): Hava taşımaları için özel set.
Temperature / Refrigeration Clauses: Soğuk zincir yüklerde ısı sapması teminatı.

2.5. Teminat Başlangıç-Bitişi (Transit Clause)

ICC klauzüllerine göre sigorta, yükün taşınmak üzere gönderici ambarından ayrıldığı an başlar; alıcı ambarına teslim edildiği an, ya da transit süresi dolduğunda (deniz: 60 gün, hava: 30 gün) sona erer. Ara depolama, gümrükte bekleme, yanlış yönlendirme durumları için özel hüküm ve süre uzatımı gerekir.

3. Incoterms ve Sigorta Yükümlülüğü

ICC Incoterms 2020 kurallarında sigorta yaptırma yükümlülüğü sadece CIF (Cost Insurance Freight — deniz) ve CIP (Carriage and Insurance Paid — tüm modlar) terimlerinde satıcıya aittir. 2020 güncellemesi ile CIP asgari ICC (A) düzeyinde, CIF ise ICC (C) düzeyinde sigorta şartı getirdi. Diğer terimlerde (EXW, FCA, FOB, DAP, DDP) sigorta yaptırma zorunluluğu yoktur; ancak tarafların menfaatini düşünmek ticari gerekliliktir. Yanlış Incoterm seçimi hasarın kimde kaldığı konusunda ciddi uyuşmazlıklara yol açar.

4. Karayolu Taşımacılığı — CMR Konvansiyonu ve 4925 Sayılı Kanun

Türkiye, Karayolu ile Uluslararası Eşya Taşıma Sözleşmesine İlişkin Anlaşma (CMR)‘ya 1995 yılında taraf olmuştur. CMR, gönderi yeri ile teslim yerinin iki farklı ülkede olduğu ve bunlardan en az birinin taraf devlet olduğu karayolu taşımalarına emredici olarak uygulanır (CMR m.1). İç taşımalarda TTK m.850 vd. ve 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu geçerlidir.

4.1. CMR’ye Göre Taşıyıcının Sorumluluğu

CMR m.17/1 uyarınca taşıyıcı, eşyanın teslim alınmasından teslimine kadar geçen sürede oluşan kayıp, hasar ve gecikmeden sorumludur. Bu kusursuz sorumluluk ilkesine dayanır; taşıyıcı ancak m.17/2’deki kurtuluş hallerini (talep edenin kusuru, eşyanın ayıbı, mücbir sebep, üstesinden gelinmesi mümkün olmayan durumlar) ispat ederek sorumluluktan kurtulabilir.

4.2. Tazminat Limiti

CMR m.23/3 tazminatı 8,33 SDR (Özel Çekme Hakkı) / kilogram brüt ağırlık ile sınırlar. Gecikme halinde tazminat taşıma ücretini geçemez (m.23/5). Yüksek değerli yük için gönderici, taşıma senedine özel değer veya özel faiz şartı (m.24, m.26) ekletebilir; bu durumda ek prim ödenir ve limit aşılır. Taşıyıcının kasıt veya kasta eşdeğer kusuru (recklessness) halinde m.29 gereği tüm limitler düşer ve tam tazminat sorumluluğu doğar.

4.3. CMR Sigortası (Taşıyıcı Mali Sorumluluk)

4925 sayılı Kanun m.10 gereği yetki belgesi sahibi taşımacılar, yolcu ve eşya için mali sorumluluk sigortası yaptırmakla yükümlüdür. Uluslararası yük taşımacılığı için CMR sigortası piyasa standardıdır; taşıyıcının CMR’den doğan tazminat yükümlülüğünü karşılar. Türk piyasasında Taşıyıcı Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları iç taşıma, CMR klozu ise uluslararası taşıma için kullanılır.

4.4. Taşıma Senedi (CMR Waybill)

Konşimento niteliğinde olmayan taşıma senedi, taşıma sözleşmesinin varlığına ve eşyanın taşıyıcıya teslimine karine oluşturur (CMR m.9). Taşıyıcı, eşyanın yükleme anındaki görünür durumuna ilişkin çekince (reservation) koymazsa daha sonra iyi durumda teslim aldığını kabul etmiş sayılır.

4.5. Zamanaşımı

CMR m.32 — ana kural 1 yıl; taşıyıcının kasıt veya kasta eşdeğer kusuru halinde 3 yıl. TTK iç taşımada m.855: 1 yıl. Süre; kayıp halinde teslim edilmesi gereken tarihten 60 gün sonra, hasar/gecikmede teslim tarihinde işlemeye başlar.

5. Deniz Taşımacılığı ve Marine Cargo / Hull

Deniz taşıması TTK’nın 5. Kitabı (m.931 vd.) ile düzenlenir. Türkiye, 1924 Brüksel Konvansiyonu (Hague Rules) ve onun 1968 tarihli Visby Protokolü‘ne taraf olarak TTK’ya aktarılmış kural setine göre hareket eder. Hamburg Kuralları ve Rotterdam Kuralları ise henüz iç hukuka dahil edilmemiştir.

5.1. Taşıyanın Sorumluluğu (TTK m.1178 vd.)

TTK m.1178 taşıyanın eşyayı özenle yüklemek, istiflemek, taşımak, gözetmek ve boşaltmak zorunda olduğunu öngörür. Eşyanın zıyaı, hasarı ve geç teslim edilmesinden doğan zararlardan; kendisinin ve adamlarının kusurunun bulunmadığını ispat edemediği sürece sorumludur. TTK m.1180 denize elverişlilik (seaworthiness) yükümlülüğünü düzenler: geminin yola başlamadan önce denize, yola ve yüke elverişli olması şarttır.

5.2. Sorumluluk Limitleri

TTK m.1186 gereği taşıyanın sorumluluğu, eşya değerinin bildirilmediği hallerde koli veya ünite başına 666,67 SDR veya kilo başına 2 SDR‘den yüksek olanı ile sınırlıdır. Bu limitler Hague-Visby sistemiyle uyumludur. Container clause (TTK m.1186/4) konteyner içindeki ambalaj birimlerinin limitlendirme hesabında dikkate alınabilmesi için konşimentoda ayrıca gösterilmesini şart koşar.

5.3. Konşimento (Bill of Lading)

TTK m.1228-1237 konşimento hükümlerini düzenler. Konşimento eşya üzerindeki mülkiyet hakkını temsil eden kıymetli evraktır; hem taşıma sözleşmesinin ispatı hem de malın teslim belgesidir. Çeşitleri: yükleme konşimentosu (on board B/L), tesellüm konşimentosu (received for shipment B/L), düz konşimento (straight B/L), emre yazılı konşimento (order B/L), hamiline konşimento (bearer B/L). Elektronik konşimento (eBL) uygulaması (essDOCS, Bolero, TradeLens) giderek yaygınlaşmaktadır; Türkiye henüz MLETR’ye (UNCITRAL Elektronik Devredilebilir Kayıtlar Model Kanunu) taraf değildir ancak TTK’da elektronik taşıma senedi altyapısı mevcuttur.

5.4. Marine Cargo Poliçesi

Uluslararası deniz yükü sigortasında Institute Cargo Clauses temeldir. Sigortalanabilir menfaat (insurable interest — Marine Insurance Act 1906’dan mülhem TTK m.1408) poliçe düzenlenirken veya rizikonun gerçekleştiği anda bulunmalıdır.

5.5. Tekne Sigortası (Marine Hull & Machinery)

Gemi gövdesi, makineleri ve teçhizatı, çarpışma sorumluluğu (Collision Liability — 3/4ths RDC) için düzenlenir. Institute Time Clauses — Hulls (ITCH) veya International Hull Clauses (IHC) referans set olarak kullanılır.

6. Müşterek Avarya (General Average) ve York-Antwerp Rules

Deniz ticaretinin en özgün kurumlarından biri müşterek avaryadır. TTK m.1272-1285 düzenlemesi York-Antwerp Rules 1994/2016 ile uyumludur. Gemiyi ve yükü birlikte tehdit eden bir tehlikeden kurtarmak amacıyla kaptan tarafından kasten yapılan fedakârlık veya olağanüstü masraf, tehlikeden kurtarılan menfaat sahipleri arasında oranlı olarak paylaşılır.

6.1. Müşterek Avarya Unsurları

Ortak tehlike (common peril): Hem gemiyi hem yükü tehdit eden gerçek, yakın ve olağanüstü tehlike.
Kasten fedakârlık / olağanüstü masraf: Denize atma, yangını söndürmek için yük ıslatılması, sığınma limanına dönüş masrafları, kurtarma ücretleri.
Makul olma: Karar kaptanın sağduyulu değerlendirmesine dayanmalı.
Başarı (fayda): Fedakârlık sonucu en azından bir kısım menfaat kurtulmuş olmalı.

6.2. Paylaşım — Dispeç İşlemi

Müşterek avarya raporu (general average statement) dispeççi (average adjuster) tarafından hazırlanır. Kurtarılan menfaatlerin (gemi, yük, navlun) kurtarılmış değerleri oranında paylaşım yapılır. Alıcı yükünü teslim almadan önce General Average Bond + General Average Guarantee vermelidir; sigortacı genellikle bu taahhüdü kendisi temin eder.

6.3. Uygulama Örneği — MSC Flaminia, Ever Given

Ever Given gemisinin 2021 Süveyş Kanalı kazasında ilan edilen müşterek avarya, milyarlarca dolar tutarlı yük için bond alınmadan teslim yapılamadı. Bu tür olaylarda yük sahiplerinin sigorta kapsamının genişliği ve acil avans ödeme mekanizmaları kritik olur.

7. Havayolu Taşımacılığı — Varşova ve Montreal Konvansiyonları

Uluslararası hava taşımacılığında iki temel konvansiyon dönüşümlü uygulanır:

7.1. Varşova Sistemi (1929) + Lahey Protokolü (1955)

Eski sistem; hâlâ Montreal’e taraf olmayan devletler arası taşımalarda kullanılır. Taşıyıcının yük sorumluluk limiti 17 SDR/kg’dır.

7.2. Montreal Konvansiyonu (1999)

Türkiye 2011’de taraf oldu. Taşıyıcının yük kayıp/hasar sorumluluk limiti 22 SDR/kg brüt‘tür (2019 revizyonu ile güncellenmiştir). Yolcu ölüm/yaralanmasında ilk 128.821 SDR için kusursuz sorumluluk, üzerinde kusura dayalı sorumluluk uygulanır.

7.3. TSHK ve İç Taşıma

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.120 vd. Varşova sistemi paralelinde düzenleme yapar. İç hava taşımalarında TTK genel hükümleri ve TSHK birlikte uygulanır.

7.4. Hava Yükü Senedi (Air Waybill — AWB)

IATA standart AWB konşimentodan farklı olarak devredilebilir bir kıymetli evrak değildir; sadece taşıma sözleşmesinin delili ve eşyanın tesliminin ispatıdır. Montreal m.4 elektronik kayıtların AWB yerine geçebileceğini kabul eder; e-AWB uygulaması yaygınlaşmaktadır.

8. Taşıma İşleri Komisyoncusu (Freight Forwarder) Sorumluluğu

TTK m.917-930 taşıma işleri komisyoncusunu düzenler. Forwarder, kendi adına müvekkil hesabına yük taşıtma işini üstlenir; ancak taşıma aracını kendisi temin etmez. FIATA tarafından yayımlanan FBL (Multimodal Bill of Lading), FWR, FCR gibi belgeler uluslararası standarttır. Türkiye’de UTİKAD standart şartları kullanılır.

8.1. Sorumluluk Türleri

Organizator (spedisyon) sorumluluğu: Kendi seçimi ve özeninde kusuru varsa sorumludur.
Taşıyıcı gibi sorumluluk (contracting carrier): Müvekkilinden sabit fiyatla anahtar teslim taşımayı üstlendiğinde veya kendisi bir taşıma senedi (MT B/L) düzenlediğinde TTK m.926 gereği taşıyıcı sıfatıyla sorumlu olur.
NVOCC (Non-Vessel Operating Common Carrier): Geminin sahibi olmamakla birlikte kendi adına konşimento düzenleyen forwarder; tam taşıyıcı sorumluluğuna tabidir.

8.2. Freight Forwarder Liability Sigortası

Forwarder’ın üstlendiği sorumluluğun mali boyutunu karşılamak üzere özel poliçeler düzenlenir. TIR Convention çerçevesinde TIR Karnesi teminatı, transit taşımaların gümrük vergisi güvencesi olarak IRU tarafından sağlanır.

9. Sigortalının ve Sigortacının Yükümlülükleri

9.1. Menfaat Şartı (TTK m.1408)

Sigorta sözleşmesinin geçerliliği için sigortalının sigortalanan menfaatte hukuken korunabilir bir ilgisinin bulunması gerekir. Emtia sigortasında menfaat; mülkiyet, zilyetlik, alacaklı sıfatı, taşıyıcı sorumluluğu şeklinde tezahür edebilir.

9.2. Beyan Yükümlülüğü (TTK m.1435-1439)

Sigorta ettiren, sözleşme yapılırken bildiği veya bilmesi gereken ve riskin değerlendirilmesinde önemli olan tüm hususları doğru beyan etmekle yükümlüdür. Yanlış ve eksik beyan hallerinde sigortacı TTK m.1439/2 uyarınca cayma veya ek prim isteme hakkına sahiptir; kasıtlı davranışta tazminat ödeme yükümlülüğü kalkar.

9.3. Riziko Arttıran Hallerin Bildirimi (TTK m.1444)

Yükün rotası, ambalajı, taşıma aracı, depolama koşulları gibi rizikoyu etkileyen değişiklikler sigortacıya gecikmeksizin bildirilmelidir.

9.4. Hasarı Önleme ve Azaltma (TTK m.1448 — Sue & Labour)

Riziko gerçekleştiğinde sigortalı, hasarı önlemek veya azaltmak için makul tedbirleri almakla yükümlüdür. Aldığı tedbirlere ilişkin masraflar sigortacı tarafından karşılanır. Marine Insurance Act’in 78. maddesi ile ICC Clause 16 da aynı ilkeyi benimser.

9.5. Riziko Bildirimi ve Poliçe Şartları

Hasarın öğrenilmesinden itibaren 5 iş günü (emtia gen. şart.) içinde sigortacıya bildirim; taşıyıcıya gerekli çekince ile yazılı ihbarname; gümrükte tutanak; eksper atanması için poliçeye özgü sürelere uyulmalıdır.

10. Hasar Tespiti (Survey), Eksper ve Abandonment

10.1. Sörvey (Survey) Raporu

Yük hasarı halinde, sigortacı veya sigortalı tarafından bağımsız bir eksper (Lloyd’s Agent, SGS, Bureau Veritas, IRS) görevlendirilir. Sörvey raporu: hasarın neden ve nitelik tespiti, zarar miktarının hesaplanması, rücu muhataplarının belirlenmesi açılarından hem sigorta tahakkuku hem de mahkeme aşamasında temel delildir.

10.2. Proximate Cause (Yakın Sebep) İlkesi

Nakliyat sigortasında teminatın devreye girmesi için, hasarla teminatlı riziko arasında yakın ve hakim nedensellik bağı bulunmalıdır. “Last cause” veya “but for” testi değil, olayın gerçek sebebini belirleyen proximate cause doktrini uygulanır (Leyland Shipping v Norwich Union içtihadı). Teminat dışı ve teminat içi sebeplerin birlikte çalıştığı durumlarda karma nedensellik kuralları uygulanır.

10.3. Kısmi Zarar (Particular Average) vs Tam Zarar (Total Loss)

Actual Total Loss (ATL): Yük tamamen yok olmuş, kurtarılması fiziki olarak imkânsız.
Constructive Total Loss (CTL): Kurtarma masrafları veya onarım masrafları yükün kurtarılmış değerini aşıyorsa, sigortalı terk (notice of abandonment) bildiriminde bulunarak ATL gibi tazminat alabilir.
Particular Average: Sadece bir menfaat sahibini etkileyen kısmi zarar.
General Average: Müşterek avaryada tüm menfaat sahiplerinin paylaştığı zarar.

10.4. Abandonment (Terk)

TTK m.1486 ve 1487 uyarınca CTL durumunda sigortalı, sigortacıya yazılı bildirimle yük üzerindeki haklarını terk edebilir; karşılığında tam değer tazminat alır. Sigortacı terki kabul etmezse durumu mahkeme belirler.

11. Halefiyet (Subrogation) ve Rücu

TTK m.1472 sigortacıya, ödediği tazminat tutarında sigortalının üçüncü kişilere karşı sahip olduğu tazminat haklarını halefen (subrogasyon) kazanma hakkı tanır. Nakliyat sigortasında bu hak en yoğun biçimde taşıyıcıya karşı kullanılır: sigortacı emtea hasar ödemesini yapar, ardından CMR/TTK limitleri çerçevesinde taşıyıcıya (ve onun sigortacısına) rücu eder.

11.1. Halefiyetin Şartları

Sigortacının fiili tazminat ödemesi yapmış olması.
Sigortalının üçüncü kişiye karşı hukuken tanınmış bir hakkının bulunması.
Sigortalının bu hakkı ortadan kaldırmamış olması (örneğin taşıyıcıyla feragat protokolü imzalamış olmak halefiyeti kötüniyetli biçimde engeller ve ödemenin iadesine yol açar).

11.2. Letter of Subrogation

Sigortacı ödemeden önce sigortalıdan Letter of Subrogation ve Loss Receipt & Release alır; bu belge rücu davasında temel ispat aracıdır.

12. Teminat Dışı Haller ve İstisnalar

12.1. Genel İstisnalar (ICC Exclusions)

Sigortalının kasıtlı fiili (Institute Cargo Clauses 4.1).
Olağan sızıntı, fire, aşınma (4.2).
Ambalaj yetersizliği ve hazırlık eksiklikleri (4.3).
Eşyanın gizli ayıbı veya tabiatı gereği özelliği (4.4).
Gecikmenin bizzat sebep olduğu zarar (4.5).
Gemi sahibinin, işletenin, kiracının iflası veya mali yetersizliği (4.6 — sigortalının iyi niyetli olması gerekir).
Nükleer silah kullanımı (4.7).
Denize elverişsizlik — sigortalının bildiği hallerde (5. madde).
Savaş, iç savaş, terör — ayrı klauzülle teminat altına alınmadıkça (6-7. madde).

12.2. Türk Hukukunda Teminat Dışı Haller

TTK m.1429 sigortacı kasti fiillerden sorumlu olmaz; m.1409 menfaat yoksa sigorta geçersiz; m.1409/2 objektif menfaat olsa bile hukuka aykırı menfaatler teminat dışı. Emtea Nakliyat Sigortası Genel Şartları ayrıca istihdam kontrolü ve yaptırımlı ülkelere sevkiyatı teminat dışı bırakır (sanctions exclusion — LMA 3100 serisi).

13. Zamanaşımı ve Dava Süreleri

Sigorta sözleşmesinden doğan talepler: TTK m.1420 — 2 yıl. Sorumluluk sigortaları için zarar görenin doğrudan davası 10 yıl (TTK m.1420/2).
CMR tazminat talepleri: 1 yıl (kasıt veya kasta eşdeğer kusur halinde 3 yıl — CMR m.32).
Deniz taşıması tazminat: TTK m.1188 — 1 yıl.
Hava taşıması: Montreal m.35 — 2 yıl hak düşürücü süre.
Müşterek avarya alacakları: TTK m.1285 — 1 yıl.
Sigortacının halefi olarak açtığı rücu davalarında: Haklardan halef olunan ilişki hangi zamanaşımına tabi ise o uygulanır.

14. Sigorta Tahkim Komisyonu ve Yargı Yolu

Sigortalı/mağdurun sigortacıya karşı 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.30 çerçevesinde Sigorta Tahkim Komisyonu‘na başvurma hakkı vardır (detaylı bilgi için Sigorta Hukuku Hukuku alanı Rehberi). Komisyon ticari nakliyat sigortası uyuşmazlıklarını da karara bağlar; taşıyıcı-sigortacı arasındaki rücu davaları ise genel ticaret mahkemelerinde görülür. Uluslararası taşımalarda konşimento ve CMR’deki yetki ve tahkim klauzülleri uygulanır; MÖHUK m.40 ve m.47 yabancılık unsurunda hak seçme özgürlüğü tanır.

15. Güncel Gelişmeler ve Risk Alanları

15.1. Kızıldeniz – Houthi Saldırıları ve Savaş Riski

2023 sonundan itibaren Yemen Houthi güçlerinin ticari gemilere yönelik saldırıları, Süveyş-Kızıldeniz güzergâhında savaş sigortası primlerini 10-20 kat artırdı. Joint War Committee (JWC) tarafından yüksek riskli alan (HRA) ilanı, ek prim yükümlülüğü doğurdu. Bu tür bölge ilanı yapıldığında Institute War Clauses gereği sigortalı 48 saat içinde bildirim yaparak poliçeyi devam ettirebilir.

15.2. Rusya-Ukrayna Savaşı ve Yaptırımlar

AB, ABD ve UK yaptırımları (OFAC, HMT, EU Council Regulations) gereği yaptırımlı kişi ve işletmelerle yapılan taşımalarda sigortacılar LMA 5390/5402 klauzülleri ile teminatı reddetmektedir. Karadeniz’deki mayın ve füze riski, özel taşıma koridorları (BSGI — Black Sea Grain Initiative) kapsamında yönetilmektedir.

15.3. Blockchain Konşimento

Maersk-IBM TradeLens platformu kapandıktan sonra ICC Digital Standards Initiative ve DCSA tarafından yönlendirilen eBL altyapıları öne çıktı. G7’nin 2024 açıklamasıyla 2030’a kadar %100 elektronik konşimento hedefi konuldu. Türkiye’de TTK m.1529’daki elektronik taşıma senedi altyapısı eBL ile uyumlulaştırılma aşamasındadır.

15.4. Soğuk Zincir ve Aşı Taşımacılığı

COVID-19 sonrası ilaç ve aşı nakliyat sigortası, GDP (Good Distribution Practice) ve IATA CEIV Pharma standartlarına uygun teminatlar gerektirir. Isı sapması (temperature deviation) teminatı ICC klauzüllerinin ötesinde özel koşullar içerir.

15.5. Siber Riskler ve Cyber Exclusion (CL380)

Deniz ve kargo poliçelerinde CL380 klauzülü siber saldırı kaynaklı zararları standart olarak teminat dışı bırakır. Özel siber ek klauzüller (LMA5403 vb.) ile pozitif teminat alınabilir. NotPetya (Maersk 2017) vakası siber kaynaklı kargo zararlarının gündeme gelmesini sağlamıştır.

16. Pratik Senaryolar

Senaryo 1 — Mersin’den Rotterdam’a Tekstil İhracatı, Deniz Hasarı

FOB Mersin ile satış; alıcı Rotterdam’da CIF eş zamanlı ödeme yapıyor. Gemi fırtına sırasında konteyner kaybı yaşıyor. ICC (A) poliçesi alıcı tarafından yaptırıldığı için tazminat tartışmasız ödenir; sigortacı Hague-Visby limitleri (666,67 SDR/koli) dahilinde taşıyana rücu eder.

Senaryo 2 — İstanbul’dan Almanya’ya Tır Yükü, Gümrükte Hırsızlık

CMR sigortası olan taşıyıcı; park halindeyken yük çalındı. CMR m.17/1 sorumluluğu geçerli; ancak taşıyıcı park yerinin gözetimli olmadığını kanıtlayamazsa sorumludur. Tazminat 8,33 SDR/kg; kasıt yoksa limit uygulanır.

Senaryo 3 — Hava Kargo Kayıp — Montreal

Elektronik eşya kargosu İstanbul-New York seferinde kaybolur. 22 SDR/kg limit uygulanır; gönderi yaparken özel değer beyanı yapılmışsa beyan edilen değer sınırına kadar ödenir. 2 yıl hak düşürücü süre.

Senaryo 4 — Konteynerde Isı Sapması, İlaç Kaybı

Soğuk zincir ilaç yükünde reefer konteyner soğutması 8 saat kesildi. Isı dataloger kayıtları ile ispatlandı. Özel Temperature Clause ile teminat altına alınmış poliçe gereği hasar ödenir; kesintinin sebebi taşıyıcının ihmali ise rücu açılır.

Senaryo 5 — Ever Given Benzeri, Müşterek Avarya

Gemi kanalda karaya oturdu; kurtarma operasyonu 500 milyon USD. Müşterek avarya ilan edildi. Yük alıcıları General Average Bond vermeden konteynerlerini alamadı. ICC (A) poliçesi GA katılımı için tam teminat sağlar.

Senaryo 6 — Yurt İçi Kamyon Hasarı — İç CMR

İstanbul-Ankara yurt içi taşımada TTK m.852 taşıyıcı sorumluluğu uygulanır. Taşıyıcı mali sorumluluk sigortası poliçesi kapsamında ödeme yapılır; limit: 6 SDR/kg (TTK m.882). Kasıt/ağır kusur halinde limit düşer.

17. Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

SSS 1 — CMR sigortam var, neden ayrıca emtea sigortası?

CMR poliçesi taşıyıcının hukuki sorumluluğunu sigortalar; yani taşıyıcı kusurlu olduğunda ödeme yapar. Emtea sigortası ise yükün kendisinin sigortasıdır; fırtına, deniz kazası, mücbir sebep gibi durumlarda da devreye girer. Bu iki poliçe birbirinin yerini tutmaz.

SSS 2 — Incoterms FOB satışta kimin sigorta yapması gerekir?

FOB’da risk yükün gemi küpeştesinden geçmesi ile alıcıya geçer; dolayısıyla sigorta yaptırma zorunluluğu alıcıdadır ama satıcı yükleme aşamasındaki kendi menfaati için kısa dönem kapak sigortası düşünebilir.

SSS 3 — CMR tazminatı 8,33 SDR/kg neden bu kadar düşük?

Bu limit 1956 CMR konvansiyonunun politika tercihidir: standart prim için standart limit. Yüksek değerli yüklerde özel değer beyanı (CMR m.24) veya özel faiz şartı (m.26) ile limit aşılabilir, ek prim ödenir.

SSS 4 — Sigortacı tazminat öderse taşıyıcıya ne zaman rücu eder?

Ödeme anından itibaren halefiyet doğar. Dava için CMR’de 1 yıl (ödeme yapan sigortacının kendi rücu zamanaşımı ödeme tarihinden işler), TTK iç taşıma 1 yıl, Montreal 2 yıldır.

SSS 5 — Müşterek avaryada yüküm için ne kadar ödeme yaparım?

Dispeç hesabı kurtarılan yük değeri üzerinden yapılır. ICC (A/B/C) poliçeleri müşterek avarya katılımını tam teminat altına alır. Poliçesiz yük sahipleri kendi paylarını nakit ödemek veya garanti mektubu vermek zorundadır.

SSS 6 — Eksper raporu aleyhime çıktı, dava açabilir miyim?

Evet, eksper raporu resmi bilirkişi niteliğinde değildir; mahkemede ayrı bilirkişi incelemesi yapılabilir. İtiraz için karşı eksper raporu veya IIDR (International Institute of Dispute Resolution) gibi bağımsız merciler de düşünülebilir.

SSS 7 — Forwarder’dan aldığım HBL (House Bill of Lading) banka için yeterli mi?

Akreditif şartına bağlıdır. UCP 600 m.20 genellikle marine ocean B/L (MBL) ister; HBL’nin kabulü için akreditifte açıkça belirtilmiş olmalıdır. Aksi durumda banka ödemeyi reddedebilir.

SSS 8 — Savaş riski için poliçem yeterli mi?

ICC standart klauzülleri savaş ve grevi istisna tutar. Kızıldeniz, Karadeniz gibi HRA bölgelerde Institute War Clauses ve ek prim ödemeden teminat yoktur. Her sefer için ayrı bildirim ve prim ödemesi gerekebilir.

SSS 9 — Sigortalanan yükün değeri olarak CIF mi FOB mu bildirilir?

Piyasa uygulamasında yükün CIF değerinin %10 “umulan kâr” (imaginary profit) yüklü değeri sigortalanır: CIF + %10. Bu değer poliçede açıkça yazılmalıdır.

SSS 10 — Taşıyıcı kasıt veya ağır kusurluysa CMR limitleri uygulanır mı?

Hayır. CMR m.29 ve TTK m.886 kasıt veya kasta eşdeğer kusur (recklessness) halinde limitlerin uygulanmayacağını öngörür. Tam tazminat sorumluluğu doğar; sigortacı da ödemeyi reddedebilir.

SSS 11 — Elektronik konşimento (eBL) hukuken geçerli mi?

TTK m.1228’de fiziki konşimento esas alınsa da m.1529 elektronik taşıma senedi için altyapı sağlar. UNCITRAL MLETR Türkiye henüz taraf değildir; fakat DCSA/BIMCO standartlarında hazırlanan eBL’ler taraflar arası anlaşma ile geçerli kabul edilir.

SSS 12 — Sigorta primim ödenmediğinde hasar ödenir mi?

TTK m.1432 gereği ilk primin ödenmemesi sözleşmeyi askıya alır; riziko bu sırada gerçekleşirse sigortacı ödemez. Sonraki primlerin gecikmesinde 15 günlük ihtar süreci vardır (m.1434).

18. Tazminat Talebi Protokolü — Pratik 10 Adım

Hasar anında yazılı çekince ile taşıyıcıya tutanak imzalatın; fotoğraf/video delil.
Sigortacıya 5 iş günü içinde yazılı ihbar (poliçede belirtilen mail/faks ile).
Gümrük tutanağı (varsa) ve tüm belgeleri ayırın.
Sigortacının atadığı ekspere tam erişim sağlayın; sörvey raporunu alın.
Loss Receipt & Release, Letter of Subrogation belgelerini hazırlayın.
Taşıyıcıya resmi ihbar: CMR m.30’a göre 7 gün içinde görünür hasar için, 21 gün içinde gizli hasar için.
Tazminat dosyasını (fatura, taşıma senedi, poliçe, sörvey, yazışmalar) tamamlayın.
Ödeme uzarsa Sigorta Tahkim Komisyonu veya ticaret mahkemesi yoluna başvurun.
Sigortacının ödemesinden sonra halefiyet davası için 1 yıl (CMR) / 2 yıl (Montreal) süreyi takip edin.
Hukuk Bürosu desteği ile rücu davasını açın; bilirkişi raporu ve tercüme gibi hazırlıkları tamamlayın.

19. Neden Hukukçu ile Çalışmalı?

Nakliyat sigortası; uluslararası konvansiyonlar, Incoterms, sigorta hukuku, deniz ticaret hukuku ve lojistik uygulamaların kesişim noktasıdır. Dosyanızın CMR-TTK-Montreal hangi rejime gireceği, hangi mahkemenin yetkili olduğu, halefiyet-rücu stratejisi, tahkim maddesinin geçerliliği gibi teknik konular sonuca doğrudan etki eder. Alyar Hukuk & Danışmanlık Bürosu olarak ihracatçı, ithalatçı, lojistik işletmeleri, sigorta şirketleri ve P&I kulüplerinin Türkiye ayağındaki uyuşmazlıklarında dava takibi ve danışmanlık hizmeti sunuyoruz.

20. İletişim ve Randevu

Av. Bilal Alyar — Alyar Hukuk & Danışmanlık Bürosu
Adres: Cevizli Mah. Enderun Sok. No:10C Kartal/İstanbul 34865
Telefon: +90 545 199 25 25
WhatsApp: wa.me/905451992525
E-posta: info@bilalalyar.av.tr

İlgili Rehberler:

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye teşkil etmez. Somut olaya ilişkin değerlendirme için büromuzla iletişime geçiniz.

21. Multimodal (Karma) Taşıma ve Rotterdam Kuralları

Günümüz lojistiğinde tek bir yük, gemi-tır-tren-uçak kombinasyonuyla taşınır. Multimodal taşımada hangi aşamada hasar oluştuğu (network liability vs uniform liability) tazminat rejimini belirler. FIATA Multimodal Transport B/L (FBL) network prensibine göre hazırlanır: hasarın oluştuğu aşamada geçerli olan konvansiyonun limiti uygulanır. Rotterdam Kuralları (2009) tek tip rejim amaçlar ancak 4 ülke onayıyla henüz yürürlüğe girmemiştir; Türkiye de taraf değildir.

21.1. Türkiye’de Multimodal Çerçeve

TTK m.902 karma taşımada her aşama için ilgili kurallar uygulanır (network). Hasar yeri tespit edilemezse TTK m.902/2 en yüksek sorumluluk limiti uygulanır. Ro-Ro taşımalarda özellikle Yalova/Tekirdağ-İtalya hattında yaygın uyuşmazlık konusudur.

21.2. TIR Karnesi Sistemi

BM Cenevre 1975 TIR Konvansiyonu gümrük transit kefalet zincirini sağlar. IRU’nun garanti zincirinde UND ve TOBB Türkiye’nin ulusal garantör kuruluşlarıdır. TIR karnesi gümrük vergi güvencesi dışında yük hasarı sigortası değildir; bu iki sistem birbirinden bağımsızdır.

22. P&I Kulüp Sigortası ve Marine Liability

International Group of P&I Clubs (13 kulüp) dünya okyanus tonajının yüksek oranda’ını karşılıklı sigorta (mutual insurance) esasıyla sigortalar. Türkiye’de İDO, TDİ gibi işletmeler uluslararası kulüplere üyedir. P&I teminatı: kargo sorumluluğu, çarpışma 1/4’ü (RDC), kirlilik (CLC/Bunker/HNS), çalışan yaralanmaları, kaçak yolcu, kurtarma, rota değişikliği masraflarını kapsar. Hull sigortasını tamamlayıcıdır; ikisi birlikte gemi sahibinin tam korunmasını sağlar.

22.1. OPA 1990 ve Kirlilik Sorumluluğu

ABD’ye sefer yapan tankerler OPA 1990 kapsamında kirlilik sorumluluk belgesi (COFR) bulundurmak zorundadır. Uluslararası rotada 1992 CLC ve 2001 Bunker Convention uygulanır; Türkiye her iki konvansiyona da taraftır.

23. Bilirkişi, Deliller ve İspat

Nakliyat davalarında teknik karmaşıklık nedeniyle bilirkişi raporu belirleyicidir. İTÜ Denizcilik, YTÜ Gemi İnşaat, Piri Reis Üniversitesi, gemi sörvey kuruluşları (Türk Loydu, LR, DNV) avukatlarından bilirkişi listesi oluşturulur. Deniz raporu (sea protest — TTK m.1115), kaptan jurnal kayıtları, makine jurnali, VDR (Voyage Data Recorder) kayıtları, AIS takip verisi, hava raporu ve acente yazışmaları delil zincirini oluşturur. Kamera kayıtları, datalogger ve konteyner seal raporu hırsızlık/kaçakçılık davalarında kritiktir.

24. Yabancılık Unsuru ve Uygulanacak Hukuk

MÖHUK m.29 sigorta sözleşmelerinde taraf iradesi esastır; seçim yoksa sigortacının işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır. Nakliyat sigortası çoğunlukla İngiliz hukuku ve Londra tahkimi seçimiyle yazılır; Türk mahkemeleri bu şartları MÖHUK m.47 kapsamında geçerli kabul etmektedir. Ancak kamu düzeni (ordre public) ve emredici kurallar saklıdır; CMR ve Hague-Visby rejimleri emredici olarak uygulanır.

25. Küçük ve Orta Ölçekli İhracatçı için Kontrol Listesi

Incoterm seçimi ve sigorta yükümlülüğünün netleştirilmesi.
ICC (A) seviyesi teminat; ek savaş/grev klauzülü.
Sigortalı değer: CIF + %10 umulan kâr.
Transit Clause süresinin rotaya uygunluğu.
Yaptırım klauzülü ve ülke istisnalarının gözden geçirilmesi.
Konşimento/taşıma senedi doğru dolduruldu mu?
Forwarder seçiminde UTİKAD üyeliği ve mali sorumluluk sigortası kontrolü.
Hasar halinde takip edilecek protokolün önceden hazırlanması.
Kritik sevkiyatlarda bağımsız yükleme sörveyi (pre-shipment survey).
Akreditif şartları ile sigorta poliçesinin uyumluluğu.

26. Emtia Finansmanı ve Sigortanın Rolü

Dış ticarette emtia finansmanı (trade finance) sigortasız neredeyse mümkün değildir. Akreditif (L/C) işlemlerinde UCP 600 m.28 bankalara sigorta belgesinin yeterliliğini denetleme yükümlülüğü getirir. Marine Insurance Policy, Marine Certificate ve Open Cover belgelerinin akreditif gereklerini karşılaması için: (a) risk başlangıç tarihinin yükleme/sevkiyat tarihinden önce ya da eşit olması, (b) sigorta tutarının akreditif değerinin en az %110’u olması, (c) aynı para biriminde düzenlenmesi şarttır. Banka bu üç şartı karşılamayan belgeyi uygunsuz (discrepant) sayıp ödemeyi askıya alabilir. Emtia kredisi kullandıran banka sigorta poliçesini loss payee veya assignment of policy yoluyla teminat olarak üzerine alır; bu yapı sigortacı açısından önemli bir ödeme yönlendirmesi ve belge bildirimi yükümlülüğü doğurur.

27. Open Cover, Flotan ve Abonman Poliçeler

Düzenli sevkiyat yapan ihracatçılar tek tek poliçe düzenlemek yerine Open Cover (açık kuver) ya da Flotan Poliçe yapısını tercih eder. Open Cover belirli bir dönem ve limit dahilinde otomatik teminat sağlar; her sevkiyat için ayrıca deklarasyon (bordrolama) verilir ve sertifika düzenlenir. Flotan poliçe ise peşin toplu prim üzerine, her sevkiyatta tüketilen limit esasıyla çalışır. Abonman sigorta sözleşmeleri (TTK m.1459 uyarınca) devamlılık ilkesine dayanır; sigortalının taşıma sevklerini beyan yükümlülüğü (utmost good faith) ihlal edilirse sigortacı rizikoyu reddedebilir. Abonman kapsamında alınan poliçelerin şartları, standart tek sefer poliçelerden farklı yönetilir; özellikle held covered clause (kapsama alınmış tutulma klauzülü) sapma veya geç bildirim halinde ek prim karşılığı teminatın devamını sağlar.

28. Hukuki Süreç — Dava Açma Stratejisi

Nakliyat uyuşmazlıklarında dava stratejisi seçilirken; dosya taraflarının yerleşim yeri, taşımanın niteliği, sözleşme hukuku ve uyuşmazlık çözüm şartı temel parametrelerdir. Türk mahkemelerinde yetki genellikle taşıyanın merkezinin bulunduğu yer, konşimento/taşıma senedinde belirtilen yer veya TTK m.1236 uyarınca varma limanı ticaret mahkemesidir. HMK m.17 yetki sözleşmesi tacirler arası kesin yetki kuralı getirmektedir. Arabuluculuk 7155 sayılı Kanun kapsamında ticari uyuşmazlıklarda dava şartıdır; nakliyat sigortası tazminat davaları da bu zorunluluğa tabidir. Sigorta Tahkim Komisyonu Heyetinin ticari-nakliyat dosyalarındaki yetki sınırı 2025 rakamlarıyla sigortacının sigorta bedelinin 3 milyon TL’yi aşmadığı hallerle sınırlı olabilmekte, büyük tutarlı dosyalarda klasik ticaret mahkemesi yolu tercih edilmektedir.

29. Anahtar Terimler Sözlüğü

SDR: Uluslararası Para Fonu Özel Çekme Hakkı, konvansiyonlarda tazminat limiti para birimi olarak kullanılır. B/L: Bill of Lading (konşimento). CMR: Convention relative au contrat de transport international de Marchandises par Route (uluslararası karayolu eşya taşıma sözleşmesi). ICC (A/B/C): Institute Cargo Clauses (emtia sigortası standart klauzülleri). GA: General Average (müşterek avarya). CTL: Constructive Total Loss (hükmi tam zıya). P&I: Protection and Indemnity kulüp sigortası. HRA: High Risk Area (yüksek riskli deniz alanı). L/C: Letter of Credit (akreditif). NVOCC: Geminin işleticisi olmayan konşimento düzenleyen forwarder. eBL: Elektronik konşimento. COFR: Certificate of Financial Responsibility (OPA 1990).

30. Sonuç

Nakliyat sigortası; Türk Ticaret Kanunu, 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu, Türk Sivil Havacılık Kanunu ve taraf olunan uluslararası konvansiyonların (CMR, Hague-Visby, Montreal, York-Antwerp Rules) bir arada uygulandığı teknik bir alandır. Incoterms seçiminden ICC klauzül tercihine, konşimento düzenlenmesinden halefiyet davasına kadar her aşamada sözleşme mühendisliği belirleyicidir. Dosyanızda yük hasarı, CMR sorumluluğu, müşterek avarya katılımı veya rücu davası varsa erken danışmanlık zamanaşımı ve ispat sorunlarının önüne geçer. Alyar Hukuk & Danışmanlık Bürosu ekibi olarak ulusal ve uluslararası taşıma sigortası uyuşmazlıklarında danışmanlık ve dava takibi hizmetleri sunmaktayız.

Resmi Kaynaklar

Hazırlayan Hukuku

Av. Bilal ALYAR — İstanbul Barosu Sicil No: 54965

Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu (2015). Aile hukuku, ceza hukuku, kripto para hukuku, bilişim hukuku, şirketler hukuku ve vergi hukuku alanlarında faaliyet göstermektedir.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; somut hukuki görüş ya da hukuk bürosu-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her dosya kendine özgü koşullar içerdiğinden, hukuki sorunlarınız için bir hukuk bürosuna danışmanız önerilir.

İletişim | Hakkımızda