Robotik ve Otonom Sistemler Sorumluluk Hukuku

Türk hukukunda “robot sorumluluğu” diye ayrı bir kanun yok; bir robotun veya otonom sistemin verdiği zarar, mevcut haksız fiil, ürün sorumluluğu ve tüketici hukuku hükümleriyle çözülüyor. Sorumlu taraf robotun kendisi değildir — üretici, satıcı, işleten veya yazılım geliştiricisinden biri ya da birkaçıdır ve bu paylaşım somut olaya göre değişir. Bu belirsizlik, sözleşmesel risk paylaşımını önceden yapmayan şirketler için ciddi bir açık kapı.

Yasal Çerçeve ve Hukuki Dayanak

TBK madde 49, genel haksız fiil sorumluluğunu şöyle kurar: “Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.” Bu, kusur ispatını mağdura yükleyen klasik rejimdir. Ama madde 71, “önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğduğu takdirde, bu zarardan işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur” diyerek kusursuz sorumluluk (tehlike sorumluluğu) rejimini getirir — madde açıkça “her türlü tedbire uyulmuş olsa dahi sıkça veya ağır zararlar doğurmaya elverişli” işletmeleri bu kapsama sokar. Yüksek hızda, insan denetimi az olan otonom sistemler (endüstriyel robot kolları, otonom araçlar, drone filoları) bu tanıma girme potansiyeli taşır — ama bunun her somut olayda mahkemece nasıl değerlendirileceği önceden garanti edilemez. Tüketiciye satılan robotik ürünlerde ise 6502 sayılı Kanun madde 9 devreye girer: “Satıcı, malı satış sözleşmesine uygun olarak tüketiciye teslim etmekle yükümlüdür”; yazılım hatası da bu kapsamda bir “ayıp” sayılabilir. Ürün güvenliği tarafında ise 7223 sayılı Kanun, piyasaya arz edilen ürünlerin güvenli olmasını ekonomik operatörlere (üretici, ithalatçı, dağıtıcı) yükler.

Temel Kavramlar: Kim Sorumlu — Üretici mi, İşleten mi, Yazılımcı mı?

Otonom bir sistemde sorumluluk tek bir tarafta toplanmaz, olayın niteliğine göre dağılır: donanım kusuru varsa üretici sorumluluğu (6502 m.9, 7223), yazılım/algoritma hatası varsa yazılım geliştiricisinin sözleşmesel ve haksız fiil sorumluluğu, kullanım hatası varsa işleten/kullanıcının kusuru gündeme gelir. TBK m.71’deki tehlike sorumluluğu ise bu ayrımı bir ölçüde aşar: “önemli ölçüde tehlike arz eden işletme” sıfatını taşıyan taraf, kusuru kim taşırsa taşısın önce sorumlu tutulabilir, sonra kendi içinde rücu ile diğer taraflara (üretici, yazılımcı) yansıtabilir. Bu, mağdur için önemli bir kolaylıktır: kimin hatalı olduğunu tek tek ispatlamak zorunda kalmadan işleteni dava edebilir.

Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

En sık karşılaşılan sorun, otonom sistem sözleşmelerinde sorumluluk paylaşımının hiç yazılmamış olması — üretici “biz sadece donanımı sattık” der, yazılım firması “biz lisans verdik, kullanım hatasıdır” der, işleten ise “ürün ayıplıydı” der ve mağdur ortada kalır. İkinci sorun, makine öğrenmesiyle zaman içinde “öğrenen” sistemlerde, zararın satış anındaki bir ayıptan mı yoksa sonradan öğrenilen bir davranıştan mı kaynaklandığının teknik olarak ispatının zor olması — bu da bilirkişi incelemesinin maliyetini ve süresini artırıyor. Üçüncü sorun, sigorta şirketlerinin otonom sistemlere özgü poliçe şartlarını henüz standartlaştırmamış olması; genel işletme sorumluluk sigortaları robotik risklerini çoğu zaman açıkça kapsam dışı bırakıyor.

Risk Yönetimi ve Önleyici Yaklaşım

Robotik/otonom sistem tedarik zincirinde yer alan şirketlere önerimiz: üretici-entegratör-işleten arasındaki sözleşmelerde sorumluluk paylaşımını ve rücu mekanizmasını açıkça yazmak, “ayıp” ve “kullanım hatası” tanımlarını teknik ekiple birlikte netleştirmek. İşletmecilere önerimiz: sigorta poliçesinin otonom sistem risklerini gerçekten kapsayıp kapsamadığını -genel işletme sorumluluk sigortası yeterli değildir çoğu zaman- ayrıca teyit ettirmek. Ayrıca TBK m.71’in “önemli ölçüde tehlike” niteliğine girip girmeyeceği önceden hukuki görüşle değerlendirilmelidir; bu, sorumluluk sigortası tutarının belirlenmesinde de belirleyicidir.

Yargısal Yaklaşım

Otonom sisteme özgü bir Türk mahkemesi kararına bu rehberin hazırlandığı tarih itibarıyla güvenilir şekilde doğrulanabilir biçimde ulaşılamamıştır. Ancak TBK m.71’deki “önemli ölçüde tehlike arz eden işletme” kavramı geniş yorumlanabilir niteliktedir; uygulamada bu kavramın sanayi makineleri ve ağır iş ekipmanları için geniş yorumlandığı görülmektedir. Bu yorumun robotik/otonom sistemlere de kıyasen uygulanması beklenebilir, ama bu bir tahmindir, garanti değildir.

Hukuki Destek

ALYAR LAW & CONSULTANCY, robotik/otonom sistem tedarik ve işletme sözleşmelerinde sorumluluk paylaşımının kurulması, ürün güvenliği uyumu ve olası kaza sonrası sorumluluk tespiti süreçlerinde destek vermektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bir robot zarar verirse kim dava edilir?

Somut olaya göre değişir; üretici, yazılım geliştirici veya işleten, ya da TBK m.71 kapsamında işleten öncelikle sorumlu tutulup sonra rücu edilebilir.

Otonom araç kazasında sorumluluk nasıl belirlenir?

Türkiye’de otonom araca özgü bir kanun yok; mevcut trafik/haksız fiil hükümleri ile ürün sorumluluğu birlikte değerlendirilir, kusurun donanım mı yazılım mı kullanım mı kaynaklı olduğu bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

TBK madde 71 her robota uygulanır mı?

Hayır, yalnızca “önemli ölçüde tehlike arz eden işletme” niteliğindeki faaliyetlere uygulanır; küçük bir ev robotu ile ağır bir endüstriyel kol aynı kategoride değerlendirilmeyebilir.

Yazılım güncellemesi sonrası ortaya çıkan hata kimin sorumluluğunda?

Genelde yazılım sağlayıcısının sözleşmesel ve haksız fiil sorumluluğu gündeme gelir, ama sözleşmede aksi kararlaştırılmışsa o hüküm önce incelenir.

Ayıplı robottan sorumluluk zamanaşımı ne kadar?

Tüketici işlemlerinde 6502 sayılı Kanun madde 12 uyarınca teslim tarihinden itibaren 2 yıl; ticari işlemlerde TBK’nın genel zamanaşımı hükümleri (10 yıl, haksız fiilde 2/10 yıl) uygulanır.

Sigorta poliçem robotik riski otomatik kapsar mı?

Genelde hayır. Genel işletme sorumluluk sigortaları çoğu zaman otonom sistem risklerini açıkça kapsam dışı bırakıyor; poliçenin ayrıca kontrol edilmesi gerekir.

Yapay zekanın “kararı” kusur sayılabilir mi?

Türk hukukunda bu konuda özel bir hüküm yok; mevcut kusur ve nedensellik ilkeleri kıyasen uygulanıyor, bu da her dosyada ayrı bir hukuki değerlendirme gerektiriyor.

Üretici sözleşmede sorumluluğu tamamen reddedebilir mi?

Hayır, tüketici işlemlerinde TBK ve 6502 sayılı Kanun’un emredici hükümleri bu tür sorumluluk red kayıtlarını geçersiz kılabilir; ticari işlemlerde sınırlama daha esnek ama sınırsız değildir.

İş kazası niteliğindeki robot kazalarında ayrı bir rejim var mı?

Evet, iş yerinde meydana gelen kazalarda İş Sağlığı ve Güvenliği mevzuatı ile SGK iş kazası hükümleri de devreye girer; bu, genel haksız fiil rejiminin üzerine eklenen ayrı bir katmandır.

Bu alanda dava açmadan önce ne yapmalıyım?

Öncelikle olay yerinin ve sistemin teknik verilerinin (log kayıtları, sensör verileri) korunması kritik; bu veriler kaybolursa kusur ispatı ciddi şekilde zorlaşır.

Sonuç

Robotik ve otonom sistemler için Türkiye’de ayrı bir sorumluluk kanunu yok; mevcut haksız fiil, tehlike sorumluluğu ve tüketici hukuku hükümleri kıyasen uygulanıyor. Bu durum önceden iyi kurulmuş bir sözleşmesel risk paylaşımını daha da kritik hale getiriyor — mevzuat boşluğunu sözleşme doldurmazsa, kaza sonrası bu boşluğu mahkeme dolduracaktır.