Vakıf Hukuku — Kuruluş, Organlar ve Denetim (TMK m.101-117, 5737 SK)

Vakıflar, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m.101-117 ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu hükümleri çerçevesinde düzenlenen mal topluluğu nitelikli özel hukuk tüzel kişileridir. Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca tahsis ederek oluşturdukları, kişiye veya kişiler topluluğuna değil bir amaca bağlı tüzel kişiliklerdir (TMK m.101/1). Bu rehber, vakıf kurma, organlar, mali rejim, Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimi, vakfın değişikliği ve sona ermesi konularını 2026 itibarıyla kapsamlı olarak ele almaktadır.

Vakfın Tanımı ve Özellikleri (TMK m.101)

TMK m.101/1 hükmüne göre vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır. Vakfın temel özellikleri:

• Mal topluluğu niteliği — kişi topluluğu olan dernekten farklı
• Belirli ve sürekli amaç — anlık ve geçici amaçlar yetmez
• Yeterli mal varlığı tahsisi — sembolik bir mali güç yetmez
• Tüzel kişilik — tescil ile kazanılır
• Cumhuriyetin niteliklerine ve hukukuna aykırı amaç güdülemez (TMK m.101/4)

Vakıf Kurma Hakkı ve Kurucular (TMK m.101-102)

Fiil ehliyetine sahip her gerçek ve tüzel kişi vakıf kurabilir. Bir kişi tek başına da vakıf kurabilir; birden fazla kurucu da olabilir. Yabancılar, mütekabiliyet esasına göre Türkiye’de vakıf kurma hakkına sahiptir. Hukuken yasaklanan amaçlar (TMK m.101/4): Cumhuriyetin Anayasal düzenine, hukuk düzenine, milli güvenliğe, milli birliğe, belirli bir ırk veya cemaat mensuplarını desteklemeye yönelik vakıf kurulamaz.

Vakıf Senedi ve Kuruluş İşlemi (TMK m.102, m.106-107)

Vakıf, resmi senet veya ölüme bağlı tasarruf ile kurulur:

• Resmi senet (sağlararası vakıf): Noter tarafından düzenlenmesi gereklidir (TMK m.102/1). Bu senette vakfın amacı, mal varlığı, organları, yerleşim yeri ve diğer asli hususlar belirtilir
• Ölüme bağlı tasarruf: Vasiyetname ile vakıf kurulması da mümkündür (TMK m.102/1). Vasiyet hükümleri sahibinin ölümü ile geçerlilik kazanır

Vakıf senedi, kuruluş için yetkili olan asliye hukuk mahkemesine tescil için sunulur. Mahkeme, gerekli incelemeyi yaptıktan sonra kararını verir; karar kesinleşince vakıf Vakıflar Genel Müdürlüğü Siciline tescil edilir ve tüzel kişilik kazanır (TMK m.106).

Vakıf Senedinin Asgari İçeriği (TMK m.106/3)

Vakıf senedi şunları içermek zorundadır:

1. Vakfın adı (mevcut tüzel kişi ile karıştırılmayacak nitelikte)
2. Amacı (belirli ve sürekli)
3. Bu amaca özgülenen mal ve haklar
4. Vakfın örgütlenme ve yönetim şekli
5. Yerleşim yeri
6. Vakfa özgülenen mal ve hakların değeri
7. Tasfiye edilmesi halinde mal varlığının nasıl değerlendirileceği

Vakfın Tescili ve Tüzel Kişilik Kazanımı (TMK m.106-107)

Yetkili asliye hukuk mahkemesi vakıf senedinin amaca uygun ve mal varlığı yeterli olup olmadığını re’sen inceler. Tescil kararı kesinleştikten sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü Merkezi Sicil Defterine kaydedilir. Mahkeme, kuruluşa karar vermesi halinde özelliklerine göre amaca uygun değişiklikler yapılmasını da emredebilir. Tescil reddedilirse Yargıtay nezdinde temyiz mümkündür.

Vakıf Yönetimi ve Organları (TMK m.109-112)

Vakfın organları vakıf senedinde belirlenir. Tipik organlar:

• Mütevelli Heyet (Yönetim Kurulu): Vakfın temel yönetim organıdır. Senette belirtilen sayıda üyeden oluşur. Mütevelli üyelerin atanma, görev süresi ve yetkileri senette gösterilir
• Denetim Kurulu: Mali denetim organıdır
• Bilim Kurulu, Danışma Kurulu: İhtiyari organlar olabilir

Mütevelli heyet, vakfın amacına uygun her türlü tasarrufu yapma yetkisine sahiptir; ancak vakıf senedinin sınırları içinde hareket etmek zorundadır.

Vakıflar Genel Müdürlüğü Denetimi (5737 SK m.33-37)

5737 sayılı Vakıflar Kanunu, vakıflar üzerinde Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün denetim yetkisini düzenler. Denetim faaliyetleri:

• Vakfın amaca uygun faaliyet gösterip göstermediğinin kontrolü
• Mali işlerin uygunluğunun kontrolü — yıllık bilanço ve gelir-gider tablosu
• Vakfın iktisadi işletmelerinin kanunlara uygun çalıştırılması
• Yıllık beyanname verme yükümlülüğü
• Vakıf yöneticilerinin sorumluluğu — kasıt veya ağır kusurları bulunması halinde tazminat

Denetim sonucunda hukuka aykırılık tespit edilirse Genel Müdürlük, ilgili mahkemeden vakıf yönetiminin değiştirilmesini, vakfın amaca uygun olmayan tasarruflarının iptalini veya vakfın sona erdirilmesini isteyebilir.

Vakfın İktisadi İşletmesi (5737 SK m.26)

Vakıflar; amaçlarını gerçekleştirmek üzere iktisadi işletme kurabilir veya işletebilir. İktisadi işletmelerin elde ettiği gelir, vakfın amacına yönelik kullanılır; kâr dağıtımı kurucu veya yöneticilere yapılamaz. İktisadi işletme; ticari defter tutma, KDV beyanı, kurumlar vergisi mükellefiyeti gibi genel vergi mükellefliklerine tâbidir. Vakıflar, 5737 SK m.27 uyarınca vergi muafiyeti alabilir; bu muafiyet Cumhurbaşkanı kararı ile verilir.

Vakıfta Senedin Değiştirilmesi (TMK m.113)

Vakıf senedi kural olarak değiştirilmez; ancak istisnai hallerde mahkeme kararı ile değişiklik mümkündür:

• Amacın değiştirilmesi: Yeterli sebebin bulunması ve vakfın amacına ulaşmasının imkânsız hale gelmesi (TMK m.113/1)
• Yönetim ve örgütlenmenin değiştirilmesi: Faaliyetlerin etkili yürütülmesi için gereklilik (TMK m.113/2)
• Mal varlığının değerlendirilmesi: Vakfın amacına ulaşmasını engelleyen mali kısıtlar

Değişiklik talebi mütevelli heyet veya Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından mahkemeye yapılır; mahkeme amaca aykırı olmayacak şekilde karar verir.

Vakfın Sona Ermesi (TMK m.116-117)

Vakfın sona erme sebepleri:

1. Amacın gerçekleşmesi (TMK m.116/1)
2. Amacın gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesi ve değiştirilememesi
3. Hukuka aykırı faaliyet: Mahkeme kararıyla sona erdirme (TMK m.116/2)
4. Yeterli mal varlığı kalmaması ve faaliyetin sürdürülememesi

Sona erme kararı asliye hukuk mahkemesi tarafından verilir. Tasfiye sonrası mal varlığı, vakıf senedinde gösterilen yere veya benzer amaçlı vakfa, böyle bir yer yoksa hazineye devredilir (TMK m.117).

Mazbut, Mülhak ve Cemaat Vakıfları (5737 SK m.3)

5737 SK kapsamında tarihi vakıflar üç ana kategoride değerlendirilir:

• Mazbut Vakıflar: Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yönetilen tarihi vakıflar
• Mülhak Vakıflar: Vakfedenin soyundan gelenler tarafından yönetilen tarihi vakıflar
• Cemaat Vakıfları: Gayrimüslim vatandaşların kurdukları tarihi vakıflar (Türk Ortodoks, Rum-Ortodoks, Ermeni Apostolik vb.)

5737 SK m.7, cemaat vakıflarının mülk edinme hakkında özel hükümler içerir; tarihi olarak yaşanan kısıtlamaların telafisine yönelik düzenlemeler yapılmıştır.

Yöneticilerin Sorumluluğu

Vakıf yöneticileri, vakfın amacı doğrultusunda basiretli yönetim göstermekle yükümlüdür. Kasıt veya ağır kusurları nedeniyle vakfa zarar verirlerse şahsen sorumludurlar (TBK m.49 vd.). Yöneticilerin görevi sırasında işledikleri suçlar bakımından TCK m.220 (örgüt suçları), TCK m.155 (güveni kötüye kullanma), TCK m.158 (nitelikli dolandırıcılık) hükümleri uygulanabilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Vakfın kurulması, senedin değiştirilmesi ve vakfın sona erdirilmesi davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi‘dir. Yetkili mahkeme, vakfın yerleşim yeri (merkezi) mahkemesidir. Vakıf yöneticilerinin görevden alınması ve tazmin sorumluluğu davaları da aynı mahkemede görülür.

İlgili Mevzuat

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.101-117 (vakıflar)
• 5737 sayılı Vakıflar Kanunu
• Vakıflar Yönetmeliği
• 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.4 (vakıflara muafiyet)
• 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu m.3 (vakıf intikalleri)
• 6100 sayılı HMK m.2, m.6, m.7