Vekaletsiz İş Görme (TBK m.526-531)
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.526-531 arasında düzenlenen vekaletsiz iş görme; bir kimsenin başka birinin işini, o kimsenin isteği veya verilmiş bir vekaleti olmadan görmesi halinde tarafların hak ve yükümlülüklerini düzenleyen özel bir hukuki ilişkidir. Sözleşme dışı borç ilişkilerinin önemli bir türü olan vekaletsiz iş görme, hem hukuka uygun (caiz) hem de hukuka aykırı (gayri caiz) biçimde ortaya çıkabilir. Bu rehber, kurumun özünü, hukuki sonuçlarını ve uygulamadaki yansımalarını 2026 yılı itibarıyla ele almaktadır.
Tanım ve Hukuki Niteliği (TBK m.526)
TBK m.526/1 hükmüne göre “vekaleti olmaksızın başkasının hesabına iş gören, o işi sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak görmek zorundadır.” Vekaletsiz iş görme; ne sözleşmeden ne de haksız fiilden doğan, doğrudan kanundan doğan bir borç ilişkisidir. İşin başkasının hesabına yapılma iradesi, vekaletsiz iş görmenin kurucu unsurudur; bu irade yoksa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.
Hukuka Uygun Vekaletsiz İş Görme
İşin sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun yapılması halinde caiz vekaletsiz iş görmeden söz edilir. Örneğin komşunun evinin tavanından su akarken sahibinin yokluğunda tesisatın tamir ettirilmesi, sahipsiz hayvanın bakımının üstlenilmesi, deniz feneri görevlisinin haberleşememe halinde gemiyi kurtarma müdahalesi tipik örneklerdir. Bu hâllerde iş gören:
- İşi sahibinin menfaatine uygun ve özenle görmek zorundadır (m.526)
- İş sahibinin yararına yaptığı zorunlu ve yararlı giderlerin tazminini isteyebilir (m.529)
- Kişisel zarar gördüyse hakkaniyete uygun tazminat talep edebilir
- İş sahibi, görülen işi onaylarsa vekalet hükümleri uygulanır (m.531)
İş Görenin Yükümlülükleri ve Sorumluluğu (TBK m.526-527; ehliyetsizlik m.528)
Vekaletsiz iş gören; iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun hareket etmek zorundadır (m.526). Bu yükümlülük şu somut sonuçları doğurur: (i) işi gerekli özenle yapma, (ii) işin sonucu hakkında iş sahibine ilk fırsatta bilgi verme, (iii) iş sahibinin durumdan haberdar olması mümkün olduğunda onun talimatını bekleme, (iv) elde edilen kazanç ve şeyleri iş sahibine devretme, (v) hesap verme. İş gören her türlü ihmalinden sorumludur; ancak işi iş sahibinin karşılaştığı zararı veya zarar tehlikesini gidermek için yapmışsa sorumluluğu daha hafif değerlendirilir (m.527/1).
Acil Durumlarda Sorumluluğun Hafifletilmesi (TBK m.527/1)
İş gören, işi iş sahibinin karşılaştığı zararı veya zarar tehlikesini gidermek için yapmışsa sorumluluğu daha hafif değerlendirilir; kanun sorumluluğun tamamen kaldırılmasından söz etmez. Bu hüküm, iyi niyetli yardımı teşvik eden, hukuk politikası temelli bir düzenlemedir. Hayat tehlikesi içindeki kişiye müdahale, yangının yayılmasını önlemek için komşunun eşyasının zarar görmesi gibi hallerde uygulanır.
İş Sahibinin Yükümlülükleri (TBK m.529)
TBK m.529 hükmüne göre iş sahibi, iş kendi menfaatine yapılmışsa iş görene şu kalemleri ödemekle yükümlüdür: (i) zorunlu ve yararlı giderlerin faiziyle birlikte tazmini, (ii) iş görenin gördüğü iş dolayısıyla üstlendiği edimleri ifa etmek, (iii) hâkimin takdir edeceği diğer zararlar. Bu yükümlülük, umulan sonuç gerçekleşmemiş olsa bile işi yaparken gereken özeni göstermiş iş gören için de geçerlidir; giderlerini alamayan iş gören, sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre ayırıp alma hakkına sahiptir (TBK m.529).
Hukuka Aykırı Vekaletsiz İş Görme (TBK m.530)
TBK m.530, işin iş görenin kendi menfaatine yapıldığı hâli düzenler (iş görenin menfaatine vekâletsiz iş görme): iş sahibi faydaları edinebilir, ancak yalnız zenginleştiği ölçüde masrafları ödemek ve iş göreni giriştiği borçlardan kurtarmakla yükümlüdür; yasağa rağmen iş görende beklenmedik hâlden sorumluluk m.527/2’dedir. Bu hâlde: (i) iş sahibi işi onaylama veya onaylamama hakkına sahiptir, (ii) iş onaylanmazsa iş gören doğan zararlardan tüm kusur derecesi nazara alınmaksızın sorumlu olur, (iii) iş sahibi, iş görmenin sonucu olarak kendisine sağlanan menfaatleri talep edebilir. Örneğin iş sahibinin ekspresemi malını izinsiz satıp piyasanın üstünde kar sağlayan iş gören, satış bedelini iş sahibine devretmek zorundadır.
İş Sahibinin Onaylaması — İcazet (TBK m.531)
İş sahibi, vekaletsiz görülen işi onaylamak suretiyle ilişkiyi vekalet sözleşmesine dönüştürebilir (m.531). Onay (icazet) açık veya örtülü olabilir; iş sahibinin işin sonuçlarını kabul edici davranışları örtülü onay sayılır. İş sahibi yapılan işi uygun bulmuşsa vekâlet hükümleri (TBK m.502-514) uygulanır (TBK m.531).
Sebepsiz Zenginleşme ile İlişkisi
İş gören, başkasının işini onun hesabına yapma iradesi olmaksızın görmüşse vekaletsiz iş görme değil, TBK m.77 vd. hükümlerindeki sebepsiz zenginleşme uygulanır. İki kurum arasındaki en belirgin fark; vekaletsiz iş görmede bilinçli bir yardım iradesi varken, sebepsiz zenginleşmede yapan kişi karşılıksız bir kazandırma yapmış olur. Bu ayrım iddia ve ispat yükü açısından kritik önem taşır.
Zamanaşımı
Vekaletsiz iş görmeden doğan tazminat ve gider talepleri, kanunda özel bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden TBK m.146 uyarınca 10 yıllık genel zamanaşımına tâbidir. Süre, talep hakkının doğumundan itibaren işler. Onaylama (icazet) halinde vekalet hükümlerine göre 10 yıllık genel süre uygulanmaya devam eder.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Vekaletsiz iş görmeden kaynaklanan davalarda görevli mahkeme, dava değerine bakılmaksızın HMK m.2 uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesi’dir. Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); vekâletsiz iş görmeye özgü ayrı bir yetki kuralı bulunmamaktadır.
Pratik Uygulama Alanları
Komşunun mülkünde acil tamir, kayıp hayvanın bakımı, deniz hukukunda kurtarma, ölüm halinde mirasçı bulunamayan kişinin acil cenaze masrafları, kazada yaralanan kişinin tıbbi masraflarının üstlenilmesi vekaletsiz iş görmenin tipik örnekleridir. Hukuki risk değerlendirmesi açısından, iş görenin yardımı yaparken iş sahibinin varsayılan iradesini doğru tespit etmesi büyük önem taşır.
Yargıtay Kararı: İş Gören, İş Sahibinin Varsayılan İradesiyle Bağlıdır
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E.2023/2149 K.2024/223 sayılı, 17.01.2024 tarihli kararında (oy birliği, onama) kat karşılığı inşaat sözleşmesinden bağımsız bölüm satın alan tüketicilerin, yüklenicilerin ifa etmediği ek sözleşme edimini yerine getirmek için üçüncü kişiye ait arsayı kendi paralarıyla satın alıp masraflarını yüklenicilerden istediği uyuşmazlığı vekâletsiz iş görme (TBK m.526-531) olarak nitelendirmiştir. Daire, gerçek ve gerçek olmayan vekâletsiz iş görme ayrımını açıkladıktan sonra, TBK m.526 uyarınca iş görenin iş sahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun hareket etmekle yükümlü olduğunu; yüklenicilerden birinin en başından itibaren taşınmazın değerinin çok üstünde satın alınmasına karşı çıktığı anlaşıldığından, iş görenlerin fiilen ödedikleri bedeli değil ancak satın alma tarihindeki rayiç değeri (bilirkişi tespiti) isteyebileceklerini kabul eden Bölge Adliye Mahkemesi kararını onamıştır. Karar, iş görenin iş sahibinin varsayılan iradesine aykırı ölçüsüz harcamalarının tamamını isteyemeyeceğini gösteren güncel bir örnektir.
İlgili Mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.526-531 (vekaletsiz iş görme)
- TBK m.77-82 (sebepsiz zenginleşme), m.502-514 (vekalet)
- TBK m.146 (genel zamanaşımı), m.49 (haksız fiil)
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.2 (dürüstlük kuralı)
- 6100 sayılı HMK m.2, m.6