Zorunlu Müdafi ve Baronun Görevlendirdiği (CMK) Avukat
Kısa cevap: Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını söyler ve isterse, baro bir avukat görevlendirir. Çocuklarda, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olanlarda ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda ise istem aranmaz; müdafi kanun gereği görevlendirilir. Hangi hâlin geçerli olduğu somut dosyada belirlenir.
Son güncelleme: 11 Kasım 2026
Gözaltına alınan ya da ifadeye çağrılan kişinin ilk sorularından biri şudur: “Avukatım yok, ne olacak?” Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu durumu iki ayrı yolla çözer. Birincisi, kişinin istemi üzerine baronun avukat görevlendirmesidir. İkincisi, kişi istemese de müdafi görevlendirilmesini gerektiren zorunlu müdafilik hâlleridir. Uygulamada her iki durumda görevlendirilen avukata kısaca “CMK avukatı” denir.
Müdafi seçme hakkı
Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; kanuni temsilcisi varsa o da müdafi seçebilir (CMK m.149/1). Soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK m.149/2). Avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade ya da sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz (CMK m.149/3).
İfade veya sorgunun başında kişiye müdafi seçme hakkı olduğu bildirilir. Müdafi seçecek durumda olmayan ve müdafi yardımı isteyen kişiye baro tarafından müdafi görevlendirilir (CMK m.147/1-c).
Talep üzerine görevlendirme
Kanun önce kişiden kendisine bir müdafi seçmesini ister. Kişi müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1). Bu yolda kanunun aradığı, kişinin bu yöndeki beyanı ve istemidir.
Zorunlu müdafilik hâlleri
Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık aşağıdaki durumlardaysa, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m.150/2-3):
- Çocuksa,
- Kendisini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse,
- Soruşturma veya kovuşturma, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan yapılıyorsa.
Son hâlde ölçüt, suçun kanundaki cezasının alt sınırıdır. Hangi suç tanımının uygulanacağı ve buna göre eşiğin aşılıp aşılmadığı, dosyadaki nitelendirmeye bağlıdır. Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, kanunun öngördüğü yönetmelikle düzenlenir (CMK m.150/4).
Görevlendirmeyi kim ister, kim yapar?
Soruşturma evresinde ifadeyi alan merci veya sorguyu yapan hâkim, kovuşturma evresinde ise mahkeme baroya istemde bulunur; müdafi, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca görevlendirilir (CMK m.156/1-2). Görevlendirilen müdafi duruşmaya gelmez, vakitsiz çekilir veya görevini yapmaktan kaçınırsa hâkim ya da mahkeme hemen başka bir müdafi görevlendirilmesi için işlem yapar (CMK m.151/1).
Seçilmiş avukat ile görevlendirilen avukat arasındaki fark
Hukuki yetki bakımından iki avukat da müdafidir. Fark, ilişkinin nasıl kurulduğundadır:
- Seçilmiş avukatı kişi ya da kanuni temsilcisi kendisi belirler. Dosyayı ilk günden ne kadar yakından izleyeceği, hangi aşamalarda hazır bulunacağı gibi konular aralarındaki anlaşmaya göre şekillenir.
- Görevlendirilen avukatı baro belirler; kişi avukatı seçmez. Görev, ilgili merciin istemi üzerine ve kanunun saydığı hâllerde başlar.
Kişi sonradan kendisi bir müdafi seçerse, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK m.156/3). Yani baronun görevlendirdiği avukatla başlayan bir dosyada seçilmiş avukata geçmek mümkündür.
Ücret ve giderler
Görevlendirilen müdafiye ödenecek tutar, her yıl yayımlanan resmî tarifeyle belirlenir; tarife, soruşturma ve kovuşturma makamlarının talebi üzerine görevlendirilen müdafilere ödenecek meblağları gösterir. CMK, tarifeye göre ödenmesi gereken avukatlık ücretlerini yargılama giderleri arasında sayar (CMK m.324/1).
Giderin kime kalacağı dosyanın sonucuna bağlıdır. Cezaya veya güvenlik tedbirine mahkûmiyette yargılama giderleri kural olarak sanığa yüklenir; hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve cezanın ertelenmesinde de aynı kural uygulanır (CMK m.325/1-2). Sonucu sanık lehine çıkan araştırma veya işlemlerin giderleri mahkemece kısmen ya da tamamen Devlet Hazinesine yüklenebilir (CMK m.325/3); birden çok suçtan kovuşturulan kişi, beraat ettiği suçların giderlerini ödemekle yükümlü değildir (CMK m.326/1). Beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararında kişi yalnız kendi kusurundan doğan giderleri öder (CMK m.327/1).
Şüpheli veya sanıksanız
- İfadeden önce müdafi isteyip istemediğiniz sorulur. Avukatınız yoksa ve istiyorsanız bunu açıkça söyleyin; tutanağa geçtiğini kontrol edin.
- Müdafi ile vekâletname aranmaksızın, her zaman ve başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilirsiniz (CMK m.154/1). Bazı suç türlerinde gözaltındaki şüphelinin bu hakkı hâkim kararıyla yirmi dört saat kısıtlanabilir; bu sürede ifade alınamaz (CMK m.154/2).
- Müdafi hazır bulunmadan kollukta alınan ifade, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m.148/4).
Yakınınız gözaltındaysa
95. madde hükmü saklı kalmak üzere, yakalanan kişinin yakınlarından istediğine yakalandığı derhâl bildirilir (CMK m.147/1-d). Müdafi seçme yetkisi kanunda şüpheliye ve varsa kanuni temsilcisine tanınmıştır (CMK m.149/1). Baronun görevlendirdiği avukat dosyadayken seçilmiş bir avukat devreye girerse, görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK m.156/3).
Sık sorulan sorular
Zorunlu müdafi hangi hâllerde görevlendirilir?
Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuksa, kendisini savunamayacak derecede malulse veya sağır ve dilsizse ya da alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan soruşturma veya kovuşturma yapılıyorsa, istemi aranmadan müdafi görevlendirilir (CMK m.150/2-3).
Zorunlu hâl yoksa barodan avukat isteyebilir miyim?
Evet. Müdafi seçebilecek durumda olmadığınızı beyan eder ve isterseniz bir müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1).
Baronun görevlendirdiği avukat yerine kendi avukatımı seçebilir miyim?
Evet. Sonradan kendiniz müdafi seçerseniz, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK m.156/3).
Görevlendirilen müdafinin ücreti kime kalır?
Ödenecek tutar resmî tarifeyle belirlenir ve kanun bu ücreti yargılama giderleri arasında sayar. Mahkûmiyette giderler kural olarak sanığa yüklenir; beraatte kişi yalnız kendi kusurundan doğan giderleri öder (CMK m.324/1, 325/1-3, 327/1).
İfadede kaç avukat bulunabilir?
Soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK m.149/2).
Somut dosyada hangi hâlin uygulanacağı, suçun nitelendirmesine ve kişinin durumuna göre değişir; bu yüzden dosyanın incelenmesi gerekir.
Resmî kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu
- CMK gereğince görevlendirilen müdafi ve vekillere yapılacak ödemelere ilişkin 2026 yılı tarifesi
İlgili rehberler
Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut olayınız için bir avukattan görüş alınız.
Av. Bilal Alyar, İstanbul Barosu
ALYAR LAW & CONSULTANCY
