Tasarrufun İptali Davası — İİK m.277-284 Hile Karinesi 2026

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.277-284, borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak için yaptığı işlemlerin hükümsüz sayılmasına imkan veren tasarrufun iptali davasını düzenler. Bu rehberde dava şartları, hile karineleri, davanın tarafları ve süreler açıklanmaktadır.

Davanın Niteliği

Tasarrufun iptali davası, borçlunun yaptığı muvazaalı veya alacaklıdan mal kaçırma amaçlı tasarrufların alacaklı yönünden hükümsüz sayılarak haczedilmesini sağlayan davadır. Tasarruf üçüncü kişiyle aktedilmiş gerçek bir hukuki işlemdir; davanın amacı işlemi tüm taraflar açısından geçersiz kılmak değil, alacaklının takibe devam edebilmesini sağlamaktır.

Dava Şartları — m.277

Borçlu hakkında kesinleşmiş icra takibi bulunması
Borçlunun aciz vesikası alması veya iflasının açılması
Tasarrufun iptal edilebilir nitelikte olması (m.278-280)
Süresinde dava açılması (m.284)

İptale Tabi Tasarruflar

1. İvazsız Tasarruflar — m.278

Borçlunun aciz vesikası alma tarihinden veya iflasından önceki 2 yıl içinde yaptığı:

Bağışlamalar
Karşılığı alacaklının ödemesinden çok düşük olan satışlar
Eş, eski eş, alt ve üst soy, kardeşler ve onların eşleri arasında yapılan menkul/taşınmaz devirleri (karine — ivazsız sayılır)
Aile veya iş gereği zorunlu hediyeler iptal kapsamı dışı

2. Aciz Halindeki Tasarruflar — m.279

Borçlu aciz halinde iken aciz vesikasından önceki 1 yıl içinde yaptığı:

Vadesi gelmemiş borç için yapılan ödemeler
Para veya mutat ödeme aracı dışındaki ödemeler (örn. ayni edim ile borç ödeme)
Kişisel alacaklar için verilen rehinler — borç doğmadan önce rehin yükümlülüğü doğmamışsa
Bu tasarruflar borçlunun aciz halinde olduğunu üçüncü kişinin bildiği ispat edildiğinde iptal edilebilir

3. Hile Tasarrufları — m.280

Borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastı ile yaptığı tasarruflar
Üçüncü kişinin bu kastı bilen veya bilebilecek durumda olması
Aciz vesikası tarihinden önceki 5 yıl içindeki tasarruflar
İspat yükü kural olarak alacaklıdadır
Yakın akrabalar arası tasarruflarda (eş, alt-üst soy, kardeş) kasıt karinesi — üçüncü kişinin iyi niyetli olduğunu ispat etmesi gerekir

Yetkili ve Görevli Mahkeme

Görevli: Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemesi (HMK m.5, TTK m.4)
Yetkili: Borçlu veya üçüncü kişinin yerleşim yeri, taşınmaz davalarında taşınmazın bulunduğu yer (HMK m.6, m.12)

Davanın Tarafları

Davacı: Borçlu hakkında kesinleşmiş takibi bulunan alacaklı veya iflas idaresi
Davalılar: Borçlu ve tasarrufun karşı tarafı (üçüncü kişi) birlikte dava edilir — zorunlu dava arkadaşlığı
Üçüncü kişiden mal başkasına devredilmişse, son malik de davaya dahil edilir

Hak Düşürücü Süre — m.284

Tasarrufun iptali davası:

İptale tabi tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl
Aciz vesikası veya iflasın açıldığı tarihten itibaren 1 yıl
İki süreden hangisi önce dolarsa dava açma hakkı düşer
Süreler hak düşürücü niteliktedir; mahkeme resen göz önünde bulundurur

İhtiyati Tedbir Talebi

Dava süresince tasarrufa konu mal/hak üçüncü kişi tarafından devredilmesin diye HMK m.389 ihtiyati tedbir talep edilir. Tipik tedbir kararı: tapuda devir yasağı veya tapuya tedbir şerhi.

Davanın Sonucu

Mahkeme iptal kararı verirse, tasarruf davayı açan alacaklı yönünden hükümsüz sayılır
Üçüncü taraflar arasındaki ilişkide tasarruf geçerliliğini korur — sadece alacaklının takibine engel olmaz
Alacaklı, tasarrufa konu malı borçluya ait sayarak haciz koyabilir
Üçüncü kişi malı kaybederse karşılığını borçluya rücu edebilir

Üçüncü Kişinin İyi Niyetinin Korunması

4721 sayılı TMK m.3 iyi niyet karinesi tasarrufun iptali davasında sınırlı uygulanır:

m.278 ivazsız tasarruflarda — iyi niyet aranmaz
m.279’da — üçüncü kişinin acizden haberdar olmadığını ispat etmesi
m.280’de — üçüncü kişinin alacaklıya zarar verme kastını bilmediğini ispat etmesi
Yakın akrabalar arasında karine ters döner

İflasta Tasarrufun İptali — m.281

İflas idaresi tarafından açılan davada hak düşürücü süre iflasın açıldığı tarihten itibaren 1 yıldır. Alacaklılar, iflas idaresinin dava açmaması halinde m.245 gereği şahsi olarak dava açabilir.

Tasarrufun İptali ile Muvazaa Davasının Farkı

Muvazaa (TBK m.19): Tasarruf görünüşte yapılmış, gerçekte var olmayan; baştan itibaren batıl
Tasarrufun iptali (İİK m.277): Tasarruf gerçekten yapılmış, ancak alacaklıya zarar verici nitelikte; alacaklı yönünden hükümsüzlük
Aynı somut olayda her ikisi de talep edilebilir; mahkeme öncelikle muvazaayı inceler
Muvazaa zamanaşımına tabi değildir; tasarrufun iptali hak düşürücü süreye tabidir

İlgili Mevzuat

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.245, m.277-284
6098 sayılı TBK m.19 (muvazaa)
4721 sayılı TMK m.2, m.3
6100 sayılı HMK m.5, m.6, m.12, m.389
6102 sayılı TTK m.4