Tasarrufun İptali Davası — İİK m.277-284 Hile Karinesi 2026

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.277-284, borçlunun alacaklılarından mal kaçırmak için yaptığı işlemlerin hükümsüz sayılmasına imkan veren tasarrufun iptali davasını düzenler. Bu rehberde dava şartları, hile karineleri, davanın tarafları ve süreler açıklanmaktadır.

Davanın Niteliği

Tasarrufun iptali davası, borçlunun yaptığı muvazaalı veya alacaklıdan mal kaçırma amaçlı tasarrufların alacaklı yönünden hükümsüz sayılarak haczedilmesini sağlayan davadır. Tasarruf üçüncü kişiyle aktedilmiş gerçek bir hukuki işlemdir; davanın amacı işlemi tüm taraflar açısından geçersiz kılmak değil, alacaklının takibe devam edebilmesini sağlamaktır.

Dava Şartları — m.277

Borçlu hakkında kesinleşmiş icra takibi bulunması
Borçlunun aciz vesikası alması veya iflasının açılması
Tasarrufun iptal edilebilir nitelikte olması (m.278-280)
Süresinde dava açılması (m.284)

İptale Tabi Tasarruflar

1. İvazsız Tasarruflar — m.278

7571 sayılı Kanunla değişen m.278 uyarınca geçici veya kesin aciz belgesinin ya da aciz belgesi niteliğindeki haciz tutanağının düzenlendiği yahut iflasın açıldığı tarihten önceki bir yıl içinde yapılan:

Bağışlamalar
Aksi ispatlanmadıkça, borçlunun kendi verdiği şeyin gerçek değerine göre ivaz olarak pek aşağı bir fiyatı kabul ettiği sözleşmeler
Altsoy ve üstsoy, üçüncü derece dâhil kan hısımları, son bir yıl içinde evlilik birliği sona ermiş olsa bile eş ve üçüncü derece dâhil kayın hısımları, evlat edinen ile evlatlık ve ortak konutta yaşayanlar arasındaki tasarruflar; gerçek değerine uygun ivazlı oldukları ispatlanmadıkça bağışlama sayılır (m.278/2-a)
Alışılmış hediyeler iptal kapsamı dışıdır

2. Aciz Halindeki Tasarruflar — m.279

Borçlu aciz halinde iken aciz vesikasından önceki 1 yıl içinde yaptığı:

Vadesi gelmemiş borç için yapılan ödemeler
Para veya mutat ödeme aracı dışındaki ödemeler (örn. ayni edim ile borç ödeme)
Daha önce teminat gösterme taahhüdü bulunmadığı hâlde mevcut bir borcu temin için verilen rehinler ve kişisel hakların kuvvetlendirilmesi için tapuya verilen şerhler
Bu tasarruflardan yararlanan kişi borçlunun durumunu bilmediğini ispat ederse iptal davası dinlenmez (m.279 son fıkra)

3. Hile Tasarrufları — m.280

Borçlunun, alacaklılarına zarar verme kastı ile yaptığı tasarruflar
Üçüncü kişinin bu kastı bilen veya bilebilecek durumda olması
İşlemin gerçekleştiği tarihten itibaren 5 yıl içinde borçlu aleyhine haciz veya iflas yoluyla takibe başlanmış olması
İspat yükü kural olarak alacaklıdadır
Eş, alt ve üst soy, evlat edinen veya evlatlık ile üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları arasındaki tasarruflarda kasıt karinesi — üçüncü kişinin borçlunun durumunu bildiği farz edilir; aksini m.279 son fıkra uyarınca ancak kendisi ispat edebilir

Yetkili ve Görevli Mahkeme

Görevli: Asliye Hukuk veya Asliye Ticaret Mahkemesi (HMK m.5, TTK m.4)
Yetkili: Borçlu veya üçüncü kişinin yerleşim yeri, taşınmaz davalarında taşınmazın bulunduğu yer (HMK m.6, m.12)

Davanın Tarafları

Davacı: Borçlu hakkında kesinleşmiş takibi bulunan alacaklı veya iflas idaresi
Davalılar: Borçlu ve tasarrufun karşı tarafı (üçüncü kişi) birlikte dava edilir — zorunlu dava arkadaşlığı
Üçüncü kişiden mal başkasına devredilmişse, son malik de davaya dahil edilir

Hak Düşürücü Süre — m.284

Tasarrufun iptali davası:

İptale tabi tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren 5 yıl
Madde, aciz belgesi veya iflas tarihinden başlayan ayrı bir hak düşürücü süre öngörmez
Süreler hak düşürücü niteliktedir; mahkeme resen göz önünde bulundurur

İhtiyati Tedbir Talebi

İİK m.281/2 uyarınca hâkim, iptale tabi tasarrufların konusu olan mallar hakkında alacaklının talebi üzerine ihtiyati haciz kararı verebilir; teminatın gerekip gerekmediğini ve miktarını mahkeme belirler. Dava elden çıkarılmış malların yerine geçen değere ilişkinse teminatsız ihtiyati haciz kararı verilemez.

Davanın Sonucu

Mahkeme iptal kararı verirse, tasarruf davayı açan alacaklı yönünden hükümsüz sayılır
Üçüncü taraflar arasındaki ilişkide tasarruf geçerliliğini korur — sadece alacaklının takibine engel olmaz
Alacaklı, tasarrufa konu malı borçluya ait sayarak haciz koyabilir
Üçüncü kişi malı kaybederse karşılığını borçluya rücu edebilir

Üçüncü Kişinin İyi Niyetinin Korunması

4721 sayılı TMK m.3 iyi niyet karinesi tasarrufun iptali davasında sınırlı uygulanır:

m.278 ivazsız tasarruflarda — iyi niyet aranmaz
m.279’da — üçüncü kişinin acizden haberdar olmadığını ispat etmesi
m.280’de — üçüncü kişinin alacaklıya zarar verme kastını bilmediğini ispat etmesi
Yakın akrabalar arasında üçüncü kişinin borçlunun durumunu bildiği farz edilir

İflasta Tasarrufun İptali — m.281

İflasta davayı İİK m.277 uyarınca iflas idaresi, m.245 ve m.255/3 koşullarında ise alacaklıların kendileri açabilir. Hak düşürücü süre m.284 uyarınca tasarruf tarihinden itibaren beş yıldır; m.281 dava usulü ve ihtiyati hacze ilişkindir.

Tasarrufun İptali ile Muvazaa Davasının Farkı

Muvazaa (TBK m.19): Tasarruf görünüşte yapılmış, gerçekte var olmayan; baştan itibaren batıl
Tasarrufun iptali (İİK m.277): Tasarruf gerçekten yapılmış, ancak alacaklıya zarar verici nitelikte; alacaklı yönünden hükümsüzlük
Aynı somut olayda her ikisi de talep edilebilir; mahkeme öncelikle muvazaayı inceler
Muvazaa zamanaşımına tabi değildir; tasarrufun iptali hak düşürücü süreye tabidir

İlgili Mevzuat

2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.245, m.277-284
6098 sayılı TBK m.19 (muvazaa)
4721 sayılı TMK m.2, m.3
6100 sayılı HMK m.5, m.6, m.12, m.389
6102 sayılı TTK m.4