Tasarrufun iptali davası (actio pauliana), borçlunun alacaklılarını zarara uğratmak amacıyla yaptığı tasarrufların ilgili alacaklı yönünden etkisiz kılınmasını sağlar. İİK m.277-284 davayı düzenler ve üç temel karine tipini ortaya koyar: ivazsız tasarruflar, acz hâlindeki tasarruflar ve hileli tasarruflar. Rehberde davanın tarafları, süreler ve sonuçları ele alınır.
Davanın Amacı ve Hukuki Niteliği
Tasarrufun iptali davası, borçlunun malvarlığından çıkardığı değerler üzerinde alacaklının cebri icraya devam imkânı sağlar. Yani tasarruf geçersiz sayılmaz; yalnızca davacı alacaklıya karşı etkisiz kabul edilir. Üçüncü kişi tasarrufun konusu olan malı iade etmek zorunda değildir, fakat alacaklı o mal üzerinde haczi devam ettirerek tahsilatı gerçekleştirir. Dava niteliği gereği inşai nitelikte değil eda davasıdır; borçlu ile üçüncü kişi arasındaki hukuki ilişkiyi ortadan kaldırmaz, yalnızca alacaklı-üçüncü kişi arasındaki ilişkide etki doğurur.
İvazsız Tasarruflar (İİK m.278)
İİK m.278 uyarınca borçlunun iflasından veya haczin konusunu oluşturan tasarrufun tarihinden geriye doğru iki yıl içinde yaptığı ivazsız (karşılıksız) tasarruflar, iflas veya aciz hâlinde alacaklının talebiyle iptal edilir. Hediye, bağış ve fiilen karşılıksız devirler bu kapsamdadır. Madde 278’de sayılan bazı kazandırmalar ivazsız sayılır: karı-koca, üstsoy-altsoy ve kardeşler arasında olağanüstü hediyeler, mirasçıdan vazgeçme, borçtan ivazsız kurtulma hâlleri. Alacaklının iyiniyetli olup olmadığına bakılmaz; ivazsızlığın objektif varlığı yeterlidir.
Acz Hâlindeki Tasarruflar (İİK m.279)
İİK m.279 acz hâlindeki tasarrufları düzenler. Borçlunun, haczin konusunu oluşturan tasarruf tarihinden geriye iki yıl içinde yaptığı şu işlemler iptale tâbidir: (i) borcun vadesi gelmemişken ödeme, (ii) alışılmamış ödeme araçları ile ödeme (örn. malın satışı yerine devri), (iii) önceden mevcut olmayan borç için teminat verme, (iv) mevcut borç için olağan dışı teminat tesis etme. Bu hâllerde üçüncü kişinin borçlunun aczini bildiği veya bilmesi gerektiği karine olarak kabul edilir; üçüncü kişi aksini ispatla yükümlüdür.
Hileli Tasarruflar (İİK m.280)
İİK m.280 alacaklılara zarar vermek kastıyla yapılan tüm tasarrufların, üçüncü kişi bu kastı biliyor veya bilmesi gereken durumda ise iptalini öngörür. Süre, iflastan veya haczin konusu olan tasarruf tarihinden geriye doğru beş yıldır. Bu madde ispatı ağır olsa da en geniş kapsamlı iptal sebebidir. Yerleşik uygulamada aile içi devirler, şirket ortakları arasındaki naklen satışlar, yakın tarihli ve muvazaa şüphesi uyandıran işlemler bu kapsamda değerlendirilir. Kast, dolaylı delillerle (piyasa değerinden düşük bedel, taraflar arası yakınlık, işlem tarihi, borçlunun ödeme güçlüğü) ispat edilir.
Davanın Tarafları, Süresi ve Sonucu
Dava, elinde aciz belgesi bulunan alacaklı veya iflas masası tarafından açılabilir (İİK m.277). Davalı; borçlu ile tasarrufu kendisine yapılan üçüncü kişidir; zincirleme devirlerde iyiniyetli olmayan halef malikler de dâhildir (m.282). Süre İİK m.284’e göre beş yıldır ve tasarruf tarihinden itibaren işler. Yetkili ve görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (taraflar tacirse asliye ticaret). Karar kabul hâlinde tasarruf davacı alacaklı bakımından etkisiz sayılır; alacaklı tasarrufun konusunu haczedip satışını isteyebilir. Üçüncü kişi aldığı bedeli borçludan TBK m.77 çerçevesinde talep edebilir.
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 2004 s. İİK | m.16 | İcra mahkemesine şikayet |
| 2004 s. İİK | m.32 | İlamlı icrada icra emri |
| 2004 s. İİK | m.58-60 | İlamsız takipte takip talebi ve ödeme emri |
| 2004 s. İİK | m.62 | Borca itiraz (7 gün) |
| 2004 s. İİK | m.67-68 | İtirazın iptali ve kaldırılması |
| 2004 s. İİK | m.72 | Menfi tespit ve istirdat davası |
| 2004 s. İİK | m.83 | Maaş ve ücret haczi sınırları |
| 2004 s. İİK | m.85-105 | Haciz uygulaması ve haczin konusu |
| 2004 s. İİK | m.96-99 | İstihkak iddiası ve davası |
| 2004 s. İİK | m.100-101 | Hacze iştirak (kesin ve geçici) |
| 2004 s. İİK | m.134 | İhalenin feshi davası |
| 2004 s. İİK | m.142 | Sıra cetveline itiraz |
| 2004 s. İİK | m.154-166 | İflas davası ve iflasın sonuçları |
| 2004 s. İİK | m.167-170 | Kambiyo senetlerine özgü takip |
| 2004 s. İİK | m.269 | Kira ilişkisinde tahliye takibi |
| 2004 s. İİK | m.277-284 | Tasarrufun iptali davası |
| 2004 s. İİK | m.285-308 | Konkordato başvurusu, mühlet ve tasdik |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- İcra Dairesi: Takip talebi, ödeme emri, haciz işlemleri, e-haciz ve e-satış (UYAP) işlemleri.
- İcra Mahkemesi: İİK m.16 şikayeti, itirazın kaldırılması, ihalenin feshi, istihkak davaları.
- Asliye Ticaret Mahkemesi: İflas davası (İİK m.154), konkordato (İİK m.285), iflasın ertelenmesi yerine konkordato başvurusu.
- Asliye Hukuk Mahkemesi: İtirazın iptali (İİK m.67), menfi tespit (İİK m.72), tasarrufun iptali (İİK m.277).
- Sulh Hukuk Mahkemesi: İİK m.269 kira tahliye itirazın kaldırılması (İİK m.269/c).
- UYAP e-Satış Portalı: Hacizli mallarda elektronik açık artırma ile satış.
İlgili İçerikler
- İcra ve İflas Hukuku Avukatı İstanbul
- İlamsız İcra Takibi Rehberi
- İlamlı İcra Takibi
- Konkordato Süreci
Sıkça Sorulan Sorular
Tasarrufun iptali davasında süre ne kadardır?
İİK m.284 uyarınca 5 yıllık hak düşürücü süre vardır; süre tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren işler. Bu süre geçerse dava açılamaz.
İvazsız tasarruf ne zamana kadar iptale tâbidir?
İİK m.278 uyarınca iflastan veya haczin konusu olan tasarruftan geriye doğru 2 yıl içindeki ivazsız tasarruflar iptale tâbidir. Üçüncü kişinin iyiniyeti dikkate alınmaz.
Dava kazanılırsa mal kime döner?
Mal mülkiyeti üçüncü kişide kalmaya devam eder; ancak davacı alacaklı bakımından tasarruf etkisiz sayılır ve alacaklı malı haczedip sattırabilir.
Resmi Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
- Yargıtay Karar Arama (karararama.yargitay.gov.tr)
- UYAP Vatandaş Portalı (uyap.gov.tr)
- İstanbul Barosu (istanbulbarosu.org.tr)
- T.C. Adalet Bakanlığı (adalet.gov.tr)
- Türkiye Barolar Birliği (barobirlik.org.tr)
Hazırlayan Avukat
Av. Bilal ALYAR — İstanbul Barosu Sicil No: 54965
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu (2015). Aile hukuku, ceza hukuku, kripto para hukuku, bilişim hukuku, şirketler hukuku ve vergi hukuku alanlarında faaliyet göstermektedir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; somut hukuki görüş ya da avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her dosya kendine özgü koşullar içerdiğinden, hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız önerilir.