Kıdem Tazminatı — Şartlar, Hesaplama ve Tavan (1475 SK m.14)
Kıdem tazminatı, işçinin iş sözleşmesinin belirli koşullarda sona ermesi halinde, çalışma süresine göre işverence ödenen ve sosyal hukukun en önemli kazanımlarından biri olan toplu ödemedir. Yürürlükteki düzenleme, 4857 sayılı İş Kanunu’nun yürürlüğe girmesi ile büyük ölçüde mülga edilen 1475 sayılı (eski) İş Kanunu’nun m.14 hükmüdür; bu madde, 4857 sayılı Kanun m.120 hükmü ile yürürlükte tutulmuştur. Bu rehber, kıdem tazminatı hak ediş şartlarını, hesaplamayı, tavan uygulamasını ve özel durumları 2026 itibarıyla derinlemesine ele almaktadır.
Yasal Dayanak
Kıdem tazminatı 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ile düzenlenmiştir; 4857 sayılı İş Kanunu m.120, bu maddenin yeni bir kıdem tazminatı kanunu çıkarılana kadar yürürlüğünü sürdüreceğini hükme bağlamıştır. Yeni Kıdem Tazminatı Fonu Kanunu çıkarılana kadar 1475 SK m.14 uygulamadadır. Bunun yanında 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve 5953 sayılı Basın İş Kanunu kendi kıdem tazminatı düzenlemelerini içerir.
Kıdem Tazminatı Hak Ediş Şartları (1475 SK m.14)
İşçi, kıdem tazminatına hak kazanmak için aşağıdaki iki kümülatif şartı sağlamalıdır:
1. En Az 1 Yıllık Kıdem
İşçinin aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışmış olması şarttır. 1 yıl, fiilen çalışılan günlere göre hesaplanır; yıllık ücretli izin, hafta tatili, ulusal bayram günleri çalışılmış sayılır. Aynı işverenin değişik işyerlerinde çalışan işçinin kıdemi birleşir; ayrı işverenlerde geçen süreler birleştirilemez (sözleşme veya gruplaşma ile aksine düzenleme yapılmadıkça).
2. Kanunda Sayılan Sona Erme Sebebi
Kıdem tazminatı yalnızca aşağıdaki sebeplerle sözleşmenin sona ermesi halinde doğar:
- İşveren tarafından feshedilen sözleşme (haklı neden olmadığı sürece — 4857 SK m.25/II dışındaki tüm fesihler)
- İşçinin haklı sebeple feshi (4857 SK m.24)
- İşçinin askerlik sebebiyle ayrılması
- Emeklilik (yaşlılık aylığı veya toptan ödeme almaya hak kazanma)
- Kadın işçinin evlenme tarihinden itibaren 1 yıl içinde feshi (1475 SK m.14/1-7)
- Yaş, sigortalılık süresi ve prim günü şartı sağlandıktan sonra 15 yıl ve 3600 prim günü ile fesih (1475 SK m.14/1-5 — geçici 6. madde)
- İşçinin ölümü halinde mirasçılarına ödenir
Kıdem Tazminatına Hak Kazanmama Halleri
İşçi şu hallerde kıdem tazminatına hak kazanamaz:
- İşçinin haklı sebep olmadan istifa etmesi (sıradan istifa)
- 4857 SK m.25/II kapsamında işveren tarafından haklı fesih (ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller)
- Belirli süreli sözleşmenin kararlaştırılan sürenin dolması ile sona ermesi (yenilenmediyse)
- Deneme süresinde fesih (4857 SK m.15)
Kıdem Tazminatı Hesaplama Yöntemi
Temel Formül
Kıdem tazminatı = Her tam yıl için 30 günlük (1 aylık) brüt ücret
Hesaplama unsurları:
- Süre: Çalışılan tam yıl + artık günlerin oranı
- Ücret: İşçinin son brüt giydirilmiş ücreti (kıdeme esas ücret)
- Tavan: 1475 SK m.14/13 hükmüne göre yıllık tavan uygulaması
Kıdeme Esas Ücret (Giydirilmiş Ücret)
Kıdem tazminatı hesabına esas alınan ücret, son ay çıplak ücret değil, giydirilmiş ücrettir. Giydirilmiş ücret şu unsurları içerir:
- Çıplak (asıl) ücret
- İkramiyelerin aylık ortalaması
- Yol ve yemek yardımları (parasal/ayni)
- Yakacak yardımı, çocuk zammı
- Süreklilik gösteren primler
- Sosyal yardımların aylık ortalaması
Düzenli ödenmeyen, geçici nitelikteki ödemeler dahil edilmez.
Kıdem Tavanı (1475 SK m.14/13)
1475 SK m.14/13 hükmüne göre kıdem tazminatının yıllık tutarı, devlet memurlarına bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Bu tavan her yıl Hazine ve Maliye Bakanlığınca açıklanır. 2025-2026 dönemi için kıdem tavanı resmî olarak güncellenmektedir; tavanı aşan kısım ödenmez (zorunlu hizmet süresi bakımından). Bu sınırlamadan kaynaklanan miktar TGM kapsamında yıllık güncellenmektedir.
Kıdem Tazminatı ve Vergi (193 sayılı GVK m.25)
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.25/7 hükmüne göre kıdem tazminatı, 1475 SK m.14 tavanı kadar olan kısmı için gelir vergisinden müstesnadır. Tavanı aşan kısım, ücret olarak vergiye tâbidir. Damga vergisi de tavan dahilindeki kıdem tazminatından kesilmez (488 sayılı Damga Vergisi Kanunu).
İhbar Tazminatı ile Karşılaştırma
İhbar tazminatı (4857 SK m.17), feshin ihbar süreleri uyulmadan yapılması halinde söz konusu olur ve hak ediş şartları kıdem tazminatından farklıdır:
- İhbar tazminatı: Ön ihbarsız fesih halinde, kanuni ihbar süresi karşılığı ödeme — feshin haklı olup olmadığına bakılmaksızın
- Kıdem tazminatı: Belirli sona erme sebepleri için, kıdem süresine göre — yalnızca m.14’te sayılan hallerde
İki tazminat birbirinden bağımsızdır ve aynı anda doğabilir.
Özel Durumlar
Kadın İşçinin Evlilik Sebebiyle Feshi
1475 SK m.14/1-7: Kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde kendi arzusu ile iş sözleşmesini feshederse kıdem tazminatına hak kazanır. Bu, işçi lehine getirilmiş özel bir hüküm olup yalnızca kadın işçiyle ilgilidir.
Askerlik
İşçi muvazzaf askerlik nedeniyle iş sözleşmesini feshederse kıdem tazminatı hak kazanır. Bedelli askerlik için içtihat istikrarlı değildir; somut olayda muvazzaf askerlik niteliğinin tespitine bakılır.
Emeklilik
İşçi yaşlılık aylığı, malullük aylığı veya toptan ödeme almaya hak kazanarak ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanır. SGK’dan alınan tahsis yazısı ile ispat edilir.
15 Yıl ve 3600 Prim Günü
1475 SK m.14/1-5’te (8/9/1999 öncesi sigortalı olanlar için) yer alan ve geçiş dönemine ait bir özel düzenleme olan bu hüküm; 15 yıl sigortalılık süresi ve 3600 prim gün sayısı şartlarını sağlayıp emeklilik için yaş şartı bekleyen işçilere fesih yoluyla kıdem tazminatı imkânı tanır. Bu uygulama yalnızca 8 Eylül 1999 öncesi ilk sigortalı olanlar için geçerlidir.
İşçinin Ölümü
İş sözleşmesi işçinin ölümü ile sona erdiğinde, kıdem tazminatı işçinin kanuni mirasçılarına ödenir. Ölüm hangi sebeple olursa olsun (iş kazası, hastalık, doğal ölüm) kıdem tazminatı doğar; ölümün iş kazası olması halinde ek tazminat hakları (manevi, destekten yoksun kalma vb.) saklıdır.
Kıdemde Faiz (1475 SK m.14/Son)
Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi halinde, işverene mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı üzerinden temerrüt faizi işletilir (1475 SK m.14/son fıkra). Bu faiz oranı, kanuni faizden ve TBK m.120 temerrüt faizinden farklıdır ve kıdeme özel bir koruma getirir.
Zamanaşımı (7036 SK m.15)
Kıdem tazminatı alacağı, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.15/1 hükmü uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tâbidir. Süre, sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren işler. 7036 SK 25/10/2017 öncesi sona eren iş ilişkilerinde TBK m.146 (10 yıl) uygulanmaktaydı; sonrası için 5 yıl uygulanır.
Arabuluculuk Zorunluluğu (7036 SK m.3)
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, fazla mesai gibi işçilik alacaklarına ilişkin uyuşmazlıklarda mahkemeye başvurmadan önce arabuluculuk başvurusu zorunludur (7036 SK m.3). Arabuluculuk anlaşmazlıkla sonuçlanırsa, son tutanak tarihinden itibaren 2 hafta içinde dava açılmalıdır. Arabulucuya başvurmadan açılan davalar usulden reddedilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Kıdem tazminatı davalarında görevli mahkeme İş Mahkemesi‘dir (7036 SK m.5). İş Mahkemesi olmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi iş davalarına bakar. Yetkili mahkeme, işçinin işyerinin bulunduğu yer veya işverenin ikametgâhı mahkemesidir; bu yetki kesin yetki olarak öngörülmüştür (HMK m.18 ile birlikte 7036 SK m.6/2).
İlgili Mevzuat
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 (kıdem tazminatı — yürürlükte tutulan tek madde)
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17, m.24, m.25, m.32, m.120
- 854 sayılı Deniz İş Kanunu m.20
- 5953 sayılı Basın İş Kanunu m.6
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.25/7
- 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, m.5, m.15
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve GSS Kanunu