Milletlerarası Yetki Rehberi | Türk Mahkemelerinin Yabancılık Unsurlu Davalardaki Yetkisi
Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru taşıyan bir uyuşmazlıkta hangi ülke mahkemesinin davaya bakmaya yetkili olduğunu belirleyen kurallar bütünüdür ve Türkiye’de 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ile düzenlenir. Taraflardan birinin yabancı olması, sözleşmenin yurt dışında ifa edilmesi veya malın yurt dışında bulunması gibi hâllerde “hangi mahkemede dava açacağım” sorusu, davanın kazanılıp kazanılamayacağından önce gelen kritik bir usul sorusudur. Bu rehberde MÖHUK’un genel yetki kuralını, özel yetki hâllerini ve yetki anlaşmalarının sınırlarını anlatıyoruz.
- MÖHUK m.40: Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibarıyla yetki kuralları (HMK’daki genel ve özel yetki hükümleri) belirler — ayrı bir “milletlerarası yetki listesi” yoktur, iç hukuk kuralları bu işlevi görür.
- MÖHUK m.41-47 arasında kişi hâlleri, miras, iş sözleşmesi, tüketici sözleşmesi, sigorta sözleşmesi gibi konularda ayrıca özel yetki hükümleri düzenlenmiştir.
- MÖHUK m.47: taraflar, aralarındaki yabancılık unsuru taşıyan ve borçlar hukukundan doğan uyuşmazlıklar için yetkili mahkemeyi belirleyebilir (yetki anlaşması); ancak Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren konularda bu serbesti sınırlıdır.
- Yabancı bir mahkeme kararının Türkiye’de sonuç doğurması için ayrıca tanıma veya tenfiz davası açılması gerekir (MÖHUK m.50 vd.); yetki, tanıma/tenfizden önceki ayrı bir aşamadır.
- İş sözleşmesi ve tüketici sözleşmesi gibi zayıf tarafın korunduğu ilişkilerde, yetki anlaşmaları işçi/tüketici aleyhine sonuç doğuracak şekilde sınırlanabilir (MÖHUK m.44, m.45).
Son güncelleme: Eylül 2026 — MÖHUK m.40-48 madde metinleri işlenerek içerik yenilendi.
İçindekiler
- Genel kural: iç hukukun yer itibarıyla yetkisi
- Özel yetki hâlleri
- Yetki anlaşması ve sınırları
- Konulara göre özel yetki tablosu
- Sıkça Sorulan Sorular
- MÖHUK m.40 (milletlerarası yetki genel kuralı)
- MÖHUK m.41-46 (kişi hâlleri, miras, iş sözleşmesi, tüketici sözleşmesi, sigorta sözleşmesi davaları)
- MÖHUK m.47 (yetki anlaşması ve sınırları), m.48 (teminat)
Genel kural: iç hukukun yer itibarıyla yetkisi
MÖHUK m.40 çok kısa ama belirleyici bir kural koyar: “Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini, iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder.” Bu, Türkiye’nin ayrı bir “milletlerarası yetki kataloğu” olmadığı, bunun yerine Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki genel yetki (davalının yerleşim yeri) ve özel yetki (sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği yer, taşınmazın bulunduğu yer gibi) kurallarının yabancılık unsuru taşıyan davalarda da uygulanacağı anlamına gelir. Örneğin davalı yabancı bir şirket olsa da, sözleşmenin Türkiye’de ifa edilmesi öngörülüyorsa, HMK’daki sözleşmenin ifa yeri mahkemesi kuralı gereği Türk mahkemeleri yetkili olabilir.
Özel yetki hâlleri
MÖHUK, bazı hassas konularda genel kuralın ötesinde özel yetki hükümleri de içerir: kişi hâllerine ilişkin davalar (m.41-42), miras davaları (m.43), iş sözleşmesi ve iş ilişkisinden doğan davalar (m.44 — işçinin işini mutaden yaptığı yer mahkemesi gibi koruyucu bağlama noktaları içerir), tüketici sözleşmesine ilişkin davalar (m.45 — tüketicinin yerleşim yeri mahkemesi tüketici lehine ek bir seçenek sunabilir) ve sigorta sözleşmesine ilişkin davalar (m.46). Bu hükümlerin ortak özelliği, zayıf konumdaki tarafı (işçi, tüketici, sigortalı) yetki bakımından da koruma altına almasıdır.
Yetki anlaşması ve sınırları
MÖHUK m.47, borçlar hukukundan doğan ve yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda tarafların yetkili mahkemeyi yazılı olarak kararlaştırabileceğini kabul eder. Ancak bu serbesti sınırsız değildir: Türk mahkemelerinin münhasır (kesin) yetkisine giren konularda (örneğin Türkiye’deki taşınmazlara ilişkin ayni haklar) yetki anlaşmasıyla yabancı bir mahkeme yetkilendirilemez; ayrıca iş ve tüketici sözleşmelerinde koruyucu hükümler, önceden yapılan yetki anlaşmalarının zayıf taraf aleyhine sonuç doğurmasını sınırlar. MÖHUK m.48, yabancı gerçek/tüzel kişi davacılardan (karşılıklılık ilkesi çerçevesinde) teminat istenebileceğini düzenler.
| Konu | Dayanak | Özellik |
|---|---|---|
| Genel yetki | MÖHUK m.40 | İç hukukun (HMK) yer itibarıyla yetki kuralları uygulanır |
| İş sözleşmesi davaları | MÖHUK m.44 | İşçi lehine koruyucu bağlama noktaları |
| Tüketici sözleşmesi davaları | MÖHUK m.45 | Tüketici yerleşim yeri ek seçenek olabilir |
| Yetki anlaşması | MÖHUK m.47 | Münhasır yetki alanlarında ve koruyucu hükümlerde sınırlıdır |
Sıkça Sorulan Sorular
Karşı taraf yabancıysa her zaman yurt dışında mı dava açmam gerekir?
Hayır. MÖHUK m.40 uyarınca HMK’daki yetki kuralları (sözleşmenin ifa yeri, haksız fiilin işlendiği yer, davalının Türkiye’deki temsilciliği gibi) somut olayda Türk mahkemelerini yetkili kılabilir.
Sözleşmemizde “İstanbul Mahkemeleri yetkilidir” yazıyor, bu geçerli mi?
Borçlar hukukundan doğan uyuşmazlıklarda kural olarak evet, MÖHUK m.47 uyarınca geçerlidir; ancak Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren konularda veya işçi/tüketici koruyucu hükümleriyle çelişiyorsa sınırlanabilir.
Yurt dışında yaşayan bir Türk vatandaşına Türkiye’de dava açabilir miyim?
Evet, vatandaşlık tek başına yetkiyi belirlemez ama MÖHUK’taki kişi hâllerine ilişkin özel hükümler (m.41) Türk vatandaşları için bazı davalarda ek yetki imkânı tanıyabilir.
Yabancı mahkemede aldığım karar Türkiye’de otomatik olarak uygulanır mı?
Hayır, ayrı bir tanıma veya tenfiz davası açılması ve MÖHUK m.54’teki şartların (karşılıklılık, kamu düzenine aykırı olmama, savunma hakkının tanınmış olması gibi) sağlanması gerekir.
İşçi olarak yurt dışındaki bir şirkete karşı Türkiye’de dava açabilir miyim?
MÖHUK m.44, işçinin işini mutaden yaptığı yer veya işvereni Türkiye’de bulan bağlama noktalarına göre bu imkânı tanıyabilir; somut olaydaki iş ilişkisinin niteliğine göre değerlendirilir.
Milletlerarası yetki ile uygulanacak hukuk (kanunlar ihtilafı) aynı şey midir?
Hayır, farklı sorulardır. Yetki, hangi ülke mahkemesinin davaya bakacağını; uygulanacak hukuk ise o mahkemenin uyuşmazlığı hangi ülkenin maddi hukukuna göre çözeceğini belirler. MÖHUK her ikisini de ayrı bölümlerde düzenler.
Taşınmazım yurt dışında, dava nerede açılır?
Taşınmazlara ilişkin ayni haklarda kural olarak taşınmazın bulunduğu ülke mahkemeleri münhasır yetkilidir; bu konuda yetki anlaşmasıyla Türk mahkemelerinin yetkilendirilmesi mümkün değildir.
Tüketici olarak yurt dışından internetten aldığım üründe sorun yaşadım, nerede dava açarım?
MÖHUK m.45 tüketici sözleşmelerinde koruyucu yetki imkânları tanır; satıcının Türkiye’ye yönelik faaliyeti bulunup bulunmadığı bu değerlendirmede önemlidir.
Sigorta şirketim yurt dışında, hasar davasını nerede açarım?
MÖHUK m.46 sigorta sözleşmelerine ilişkin davalarda sigortalı/lehtar lehine ek yetki seçenekleri tanıyabilir; poliçenin şartları ve sigortalının yerleşim yeri incelenmelidir.
Yetki itirazını hangi aşamada ileri sürmeliyim?
Yetki itirazı, HMK’nın genel usul kurallarına göre cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürülmelidir; aksi hâlde yetkisizlik itirazından feragat edilmiş sayılabilirsiniz.
İlgili Hizmet Alanlarımız
Resmî Kaynaklar
Hazırlayan
Av. Bilal Alyar — İstanbul Barosu