Sağlık turizmi hukuku, yurt dışında ikamet eden hastaların Türkiye’de teşhis, tedavi, rehabilitasyon ve termal/SPA hizmetleri alma süreçlerini düzenleyen; Sağlık Bakanlığı mevzuatı, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu, Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik, Türk Borçlar Kanunu, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, KVKK, 5510 sayılı SGK mevzuatı ve 5718 sayılı MÖHUK başta olmak üzere çok boyutlu bir hukuk alanıdır. Türkiye, coğrafi konumu, nitelikli hekim kadrosu, gelişmiş hastane altyapısı ve maliyet avantajıyla uluslararası sağlık turizminde son yıllarda önde gelen ülkelerden biri olmuştur.

Bu yazıda uluslararası sağlık turizmi yetki belgesi, aracı kuruluş ruhsatı, hastane akreditasyonu, hekim ve sağlık kuruluşu sorumluluğu, bilgilendirilmiş onam, KVKK kapsamında özel nitelikli sağlık verileri, yabancı hastayla sözleşme, MÖHUK bağlamında uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme, fiyatlandırma ve vergi-SGK boyutu kapsamlı biçimde ele alınmaktadır. Turizm Hukuku ana rehberimiz için Turizm Hukuku Avukatı Rehberi sayfasına; seyahat organizasyonu boyutu için Paket Tur Sözleşmeleri ve Seyahat Acentesi Hukuku yazılarımıza bakabilirsiniz.

1. Sağlık Turizminin Hukuki Tanımı ve Kapsamı

Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik’te uluslararası sağlık turizmi; yurt dışında yerleşik kişilerin, sağlık hizmeti almak amacıyla Türkiye’deki yetkili sağlık kuruluşlarına başvurmaları sonucu sunulan hizmetler bütünü olarak tanımlanır. Kapsamın içine medikal tedavi (onkoloji, kardiyoloji, ortopedi, tüp bebek, estetik cerrahi, saç ekimi, diş tedavisi, göz tedavisi), termal sağlık turizmi, ileri yaş ve engelli turizmi ile rehabilitasyon hizmetleri girer.

Ulusal turizm politikası içinde sağlık turizmi 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu’ndaki teşvik mekanizmalarından da yararlanabilir; ancak asıl düzenleyici çerçeve Sağlık Bakanlığı mevzuatıdır. Turist, sağlık hizmetinin tüketicisi olarak 6502 sayılı Kanun’un genel ilkelerinden; hasta olarak Hasta Hakları Yönetmeliği’nden; sözleşme boyutuyla 6098 sayılı TBK’den; kişisel verisi işlenen birey olarak 6698 sayılı KVKK’den yararlanır. Bu çok katmanlı yapı, sağlık turizmi hukukunu klasik turizmden belirgin biçimde ayırır.

2. 3359 Sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu Çerçevesi

3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu; Türkiye’de sağlık hizmeti sunumunun temel ilkelerini, Sağlık Bakanlığı’nın düzenleme ve denetim yetkisini, özel hastane ve sağlık kuruluşlarının ruhsatlandırılmasını ve yabancılara sağlık hizmeti sunumunu düzenler. Kanun’un ek maddeleri uluslararası sağlık hizmeti sunumu, serbest bölgede sağlık kuruluşu kurulması ve yabancı uyruklu sağlık personeli istihdamı konularında özel hükümler içerir.

Bu Kanun çerçevesinde çıkarılan ikincil mevzuat arasında Özel Hastaneler Yönetmeliği, Ayakta Teşhis ve Tedavi Yapılan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik, Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik ve Uluslararası Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Hakkında Yönetmelik yer alır. Yetki, ruhsat ve denetim konularında ilgili mevzuat mevzuat.gov.tr üzerinden güncel hâliyle takip edilmelidir.

3. Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi

Sağlık kuruluşlarının uluslararası sağlık turizmi kapsamında yabancı hastaya hizmet sunabilmesi için Sağlık Bakanlığı’ndan Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi alması zorunludur. Başvurular, Bakanlık’ın belirlediği elektronik sistem (USTS) üzerinden yapılır; hastane ruhsatı, akreditasyon durumu, hizmet sunulacak tıbbi branşlar, yabancı dil bilen personel sayısı, tercüman desteği, hasta takip süreçleri ve tesisin fiziki şartları değerlendirilir.

Yetki belgesi belirli süreli olup yenilenmesi şartlara bağlıdır. Yetki belgesi olmadan yabancı hastaya uluslararası sağlık turizmi kapsamında hizmet sunmak; idari para cezası, faaliyet durdurma ve yetki belgesi taleplerinin reddine yol açabilir. Yönetmelik ayrıca fiyat listesi bildirimi, reklam kısıtları ve uluslararası hastaya özel bilgilendirme materyalleri konusunda standartlar getirir.

4. Aracı Kuruluş (Sağlık Turizmi Acentesi) Ruhsatı

Yabancı hastalar ile Türkiye’deki sağlık kuruluşları arasında aracılık yapan kuruluşlar, uluslararası sağlık turizmi aracı kuruluş yetki belgesi almak zorundadır. Aracı kuruluş, hastaya ön bilgilendirme, fiyat teklifi, transfer, konaklama, tercümanlık, randevu ve takip hizmetlerini koordine eder; ancak tıbbi tanı koymaz, tedaviyi yönlendirmez ve hekimin yerine geçemez. Aracı kuruluşun 1618 sayılı Seyahat Acentaları Kanunu kapsamında TÜRSAB belgesine de ihtiyacı varsa bu ayrı bir düzenlemedir.

Aracı kuruluş; hasta ile yaptığı sözleşmede hangi hizmetlerin kendisine, hangilerinin sağlık kuruluşuna ait olduğunu açıkça ayırmalıdır. Özellikle “sağlık turizmi paketi” adı altında konaklama + transfer + tedavi birlikte pazarlandığında, paket tur benzeri sorumluluk doğabilir; ancak tıbbi hizmetin içeriğinden hekim ve hastane, organizasyonel hizmetten aracı kuruluş sorumludur. Ayrıntılı paket tur analizi için Paket Tur Sözleşmeleri yazımıza bakılabilir.

5. Hasta-Hekim Sözleşmesi ve Hukuki Niteliği

Hasta ile hekim ya da sağlık kuruluşu arasındaki ilişki, Türk hukukunda baskın görüşe göre vekâlet sözleşmesi (TBK m.502 ve devamı) niteliğindedir. Estetik cerrahi, diş protezi veya saç ekimi gibi belirli bir sonucun taahhüt edildiği tedavilerde ise eser sözleşmesi (TBK m.470 vd.) unsurları ağır basabilir. Bu ayrım ispat yükü, kusur değerlendirmesi ve zamanaşımı bakımından önemli sonuçlar doğurur.

Vekâlet sözleşmesinde hekim; özen, sadakat, aydınlatma ve sır saklama yükümlülüklerini üstlenir. Eser sözleşmesinde ise iş sahibine borçlanılan sonucun meydana getirilmesi ve ayıptan sorumluluk söz konusudur. Uluslararası sağlık turizminde sözleşme çoğu zaman İngilizce veya başka bir dilde düzenlenir; tercüme uyuşmazlıklarında Türkçe nüsha esas alınmak üzere kayıt konulması tavsiye edilir.

6. Bilgilendirilmiş Onam (Aydınlatılmış Rıza)

Hasta Hakları Yönetmeliği ve Biyotıp Sözleşmesi uyarınca her tıbbi müdahale öncesinde hastanın anlayabileceği bir dilde yazılı, açık ve tam bilgilendirilmesi ve yazılı onamının alınması zorunludur. Yabancı hastada bu onam; hastanın ana dilinde ya da iyi bildiği bir dilde hazırlanmalı, gerekirse yeminli tercüman eşliğinde imzalanmalıdır. Onam sürecinde tanı, önerilen tedavi, alternatif yöntemler, başarı olasılıkları, olası komplikasyonlar, tedavi süresi ve yaklaşık maliyet net biçimde açıklanmalıdır.

Bilgilendirme eksikliği, hekim veya kurumun kusurlu sayılmasının başlı başına sebebi olabilir; tedavi tıp açısından başarıyla tamamlansa bile onam eksikliği tazminat sorumluluğunu doğurur. Özellikle estetik ve yüksek riskli operasyonlarda onam formunun tek sayfalık genel bir metin değil; tedaviye özel, ayrıntılı ve görsel destekli olması güvenli uygulamadır. Yargıtay’ın konuya ilişkin kararlarına mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat üzerinden ulaşılabilir.

7. Tıbbi Malpraktis ve Hekim Sorumluluğu

Tıbbi kötü uygulama (malpraktis); hekimin tıp biliminin gerekleri ile standartlarına aykırı davranması sonucu hastada zarar oluşmasıdır. Malpraktis sorumluluğu hem TBK m.49 vd. kapsamında genel haksız fiil hem de sözleşmesel sorumluluk (TBK m.112) çerçevesinde değerlendirilir. Kamu hastanesinde görev yapan hekimin malpraktisinde tam yargı davası 2577 sayılı İYUK’a göre idari yargıda; özel hastane hekiminde hukuk mahkemesinde görülür.

Hastane işletmesi; 6098 sayılı TBK m.66 kapsamında istihdam edenin sorumluluğu çerçevesinde hekim ve diğer personelin kusurundan müteselsilen sorumlu olabilir. Uluslararası hastanın tazminat talebinde uygulanacak hukuk, MÖHUK hükümleri çerçevesinde belirlenir; aşağıda ayrıca ele alınacaktır. Hekim sorumluluğu davalarında bilirkişi raporları belirleyici olup Adli Tıp Kurumu ve üniversitelerin tıp fakültelerinden uzman görüşü alınır.

8. Komplikasyon – Malpraktis Ayrımı

Her olumsuz sonuç malpraktis değildir. Tıbbın kabul ettiği standart uygulamaya uygun biçimde yürütülen tedaviye rağmen ortaya çıkan öngörülebilir olumsuzluklar komplikasyon olarak adlandırılır. Komplikasyon, hekimin kusur sayılmadığı ve hastanın bilgilendirilmiş onamı ile kabul ettiği bir risk kategorisidir; ancak komplikasyon doğduktan sonra yanlış yönetilmesi (geç müdahale, yanlış tedavi) tekrar kusur doğurabilir.

Bu ayrımda kritik belge, operasyon öncesi alınan onam formundaki risk listesidir. Uluslararası hastada dil ve kültür farkı nedeniyle formun anlamının tam iletilmiş olması; tercüman kaydı, video mülakatı veya imza sırasında bulunan tanık çok önemlidir. Komplikasyon kayıtlarının hasta dosyasına eksiksiz işlenmesi, ileride çıkacak uyuşmazlıklarda hekim lehine en güçlü savunmadır.

9. Hastane ve Sağlık Kuruluşu Sorumluluğu

Özel hastane; hastanın kabulünden taburculuğuna kadar tüm süreçte bünyesindeki hekim ve diğer personelin eylemlerinden sorumludur. Hastane işletmesi; tıbbi cihazların bakımı, enfeksiyon kontrolü, ilaç stokunun takibi, hijyen, acil durum planları ve kalite yönetim sistemleri konularında da yükümlüdür. JCI (Joint Commission International) veya Sağlık Bakanlığı SKS akreditasyonu bulunan hastanelerde bu standartlara aykırılık ihlal olarak değerlendirilir.

Sağlık turizmi hastasına yönelik ek yükümlülükler; çok dilli hasta dosyası, tercüman, özel kültürel ihtiyaçlara (örneğin helal beslenme, dini uygulama ihtiyaçları) uyum, özel transfer ve refakatçi düzenlemesidir. Hastaneler kendi bünyesinde ayrı bir Uluslararası Hasta Ofisi (International Patient Office) kurmakta ve süreçleri bu birim üzerinden yürütmektedir.

10. Yabancı Hasta ile Sözleşme ve MÖHUK

Yabancılık unsuru taşıyan sağlık hizmeti sözleşmesinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme, 5718 sayılı MÖHUK’a göre belirlenir. MÖHUK m.24 uyarınca taraflar uygulanacak hukuku açıkça seçebilirler; seçim yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk uygulanır. Sağlık hizmetinin Türkiye’de ifa edildiği hâllerde genellikle Türk hukuku en sıkı ilişkili hukuk olarak kabul edilir.

Tüketici nitelikli sözleşmelerde MÖHUK m.26 özel bağlama kuralı içerir; hastanın mutat meskeninin bulunduğu ülkenin emredici koruma hükümlerinden yoksun bırakılamayacağı ilkesi dikkate alınmalıdır. Yetkili mahkeme konusunda sözleşmeyle yetki anlaşması yapılması mümkündür; ancak tüketici koruyucu hükümleri ve Türk hukukundaki kesin yetki kuralları saklıdır. Uygulamada; Türk hukuku + Türk mahkemeleri + İstanbul/Ankara ASHB (Arabuluculuk + Sulh + HMK yetki) klozları tercih edilmektedir.

11. KVKK ve Özel Nitelikli Sağlık Verileri

Sağlık verisi, 6698 sayılı KVKK m.6 uyarınca özel nitelikli kişisel veri kategorisindedir ve yalnızca Kanun’un öngördüğü sınırlı hâllerde işlenebilir. Hastanın açık rızası, kamu sağlığının korunması, koruyucu hekimlik, tıbbi teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi ile sağlık hizmetleri finansmanının planlanması başlıca işleme sebepleridir. Sağlık turizminde hastanın kendi açık rızası çoğunlukla gerekli hukuki dayanaktır.

Verinin yurt dışına aktarımı KVKK m.9 kapsamında ayrıca değerlendirilir. Hastanın kendi ülkesindeki sigorta şirketine rapor gönderilmesi, aile hekimiyle paylaşım veya takip tedavisinin yurt dışında planlanması hâllerinde; açık rıza ya da yeterli korumaya sahip ülke listesi/standart sözleşme hükümleri çerçevesinde hareket edilmelidir. kvkk.gov.tr Kurul kararları yol göstericidir.

12. Reklam, Tanıtım ve Yanıltıcı Pazarlama Yasakları

Sağlık hizmetinin reklamı Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi, Hekimlik Meslek Etiği Kuralları, Özel Hastaneler Yönetmeliği ve 6502 sayılı TKHK’nin haksız ticari uygulamalar hükümleriyle sınırlandırılmıştır. Hekim; tedavi başarısı, hastanın iyileşme görüntüsü veya garantili sonuç içeren reklamlar yapamaz. Sosyal medyada “öncesi-sonrası” fotoğrafları ve testimonial paylaşımları sıkı biçimde denetlenmektedir.

Aracı kuruluş ve sağlık kuruluşu; fiyat avantajını vurgulamak dışında somut tıbbi başarı vaadinde bulunamaz. Reklam Kurulu ve Sağlık Bakanlığı denetimleri sonucunda idari para cezası, reklamın durdurulması, yetki belgesinin iptali ve Türk Tabipleri Birliği disiplin süreci başlayabilir. Sosyal medya ve dijital reklamcılığın detayı için Sosyal Medya Hukuku yazımıza bakılabilir.

13. Fiyatlandırma, Teklif ve Ön Bilgilendirme

Uluslararası sağlık turizminde hastaya sunulan fiyat teklifi; tedavinin niteliği, kullanılacak medikal cihaz ve implantlar, hastanede kalış süresi, ameliyathane ücretleri, ek tetkik maliyetleri ve komplikasyon hâlinde ek ücret politikasını içermelidir. Tedavi sonrası takip (pansuman, dikiş alma, kontrol muayenesi) ve refakatçi konaklaması açıkça belirtilmelidir.

Yönetmelik; sağlık turizmine özel fiyatlandırma yapılabilmesine izin vermekle birlikte, fiyat listelerinin Sağlık Bakanlığı sistemine bildirilmesini zorunlu kılmaktadır. Hastanın ön bilgilendirme formu; tedavi planını, maliyet kalemlerini, iptal-iade koşullarını ve komplikasyon hâlinde maliyet paylaşımını açıkça içermelidir. Bu doküman hem tüketici hukuku hem de MÖHUK uyarınca ispat aracıdır.

14. Vize, İkamet ve Giriş-Çıkış Prosedürü

Türkiye’ye sağlık turizmi amacıyla gelen yabancılar, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) kapsamında kısa süreli vize veya ikamet izni alabilir. Tedavi süresi 90 günü aşacaksa, tedavi amaçlı ikamet izni başvurusu yapılmalıdır. Başvuruda hastane randevusu, tedavi planı ve yeterli maddi kaynak belgesi aranır.

Göç İdaresi Başkanlığı’nın belirlediği prosedürler ve vize muafiyeti anlaşmaları ülkeye göre değişir. Bazı ülkelerle özel sağlık turizmi vize kolaylığı anlaşmaları bulunmaktadır. Refakatçi için de ayrı vize ve konaklama düzenlemesi gerekmektedir; bu süreçler sağlık kuruluşu tarafından davet mektubu ile desteklenir.

15. Vergi Boyutu ve Teşvikler

Uluslararası sağlık turizmi kapsamında yurt dışında mukim kişilere Türkiye’de sunulan sağlık hizmetlerinin vergilendirilmesi önemli bir alandır. KDV mevzuatı; belirli şartların sağlanması kaydıyla uluslararası sağlık turizmi hizmetlerinde KDV istisnası öngörmüştür (3065 sayılı KDV Kanunu’nun ilgili hükmü ve tebliği). Hizmet alan kişinin Türkiye’de ikametgâhı bulunmaması, hizmetin yetki belgeli kuruluşta verilmesi ve ödemenin döviz olarak gelmesi temel şartlar arasındadır.

Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi bakımından; sağlık turizmi faaliyetinden elde edilen kazancın belirli oranda indirilmesine imkân tanıyan teşvikler zaman zaman uygulanmıştır. Güncel uygulama ve oran bilgisi için gib.gov.tr üzerinden tebliğler kontrol edilmelidir. Muhasebe kayıtlarında sağlık turizmi gelirleri ayrı hesap planında izlenmeli, teşvikten yararlanma şartları belgelenmelidir.

16. SGK ve Uluslararası Sosyal Güvenlik

Türkiye’nin sosyal güvenlik anlaşması bulunduğu ülkelerin vatandaşları; karşılıklılık ilkesine göre Türkiye’de sağlık hizmeti alabilir. AB ülkeleri, Türk Cumhuriyetleri ve Balkan ülkeleri ile yapılan ikili anlaşmalar kapsamında Türkiye’de tedavi masrafları ilgili ülkenin sosyal güvenlik kurumundan tahsil edilir. Hasta, kendi ülkesinden aldığı formla (ör. S2, E112) Türkiye’de tedavi görebilir.

Bu anlaşma dışında kalan ülkelerden gelen hastalar, tedavi masrafını kendileri ya da özel sağlık sigortaları üzerinden karşılarlar. Sağlık kuruluşunun faturalandırma süreci; özel sigorta firmasıyla doğrudan anlaşma yapılması hâlinde farklılaşır. SGK kapsamındaki geri ödeme süreçleri için sgk.gov.tr güncel genelgelerine bakılmalıdır.

17. Mesleki Sorumluluk Sigortası

5947 sayılı Üniversite ve Sağlık Personelinin Tam Gün Çalışmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve Tıbbi Kötü Uygulamaya İlişkin Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Tarife ve Talimatı uyarınca; kamu ve özel sağlık kuruluşlarında çalışan hekimler için mesleki sorumluluk sigortası zorunludur. Uluslararası hastanın tazminat taleplerini karşılaması bakımından da bu sigorta işlev görür; ancak poliçe kapsamı, uluslararası hastalara sunulan hizmetleri de açıkça kapsamalıdır.

Hastane işletmesi ayrıca hastane/klinik mesuliyet sigortası yaptırmalıdır. Uluslararası sağlık turizmi kapsamında sigorta bedelinin yeterliliği, davanın yurt dışında açılma ihtimali, uygulanacak hukuk ve para biriminin farklılığı gibi faktörler değerlendirilmelidir. Sigorta ve tazminat boyutu detayları için Sigorta Hukuku yazımıza bakılabilir.

18. Hasta Şikâyetleri ve Uyuşmazlık Çözümü

Sağlık turizmi hastasının şikâyet yolları; hastane uluslararası hasta ofisi, Sağlık Bakanlığı SABİM/USTS şikâyet sistemi, aracı kuruluşa yönelik tüketici hakem heyeti başvurusu ve tıbbi kötü uygulama iddiası bakımından savcılığa suç duyurusu ile hukuk/ceza mahkemesi yoludur. Hekim hakkında Türk Tabipleri Birliği ve ilgili tabip odası nezdinde disiplin başvurusu da ayrı bir yoldur.

Uyuşmazlıklarda arabuluculuk önemli bir çözüm yoludur. Tüketici uyuşmazlığı niteliğindeki taleplerde dava şartı arabuluculuk zorunludur. Ticari ilişki nitelikli aracı kuruluş–sağlık kuruluşu uyuşmazlıklarında da 7155 sayılı Kanun ve sonrasındaki düzenlemeler uyarınca arabuluculuk zorunludur. Arabuluculuk tutanakları, yurt dışında icra edilebilecek nitelikteki anlaşma belgeleri oluşturabilir.

19. Yargılama ve İspat Sorunları

Tıbbi malpraktis davaları ispatı zor, bilirkişi yoğun ve süreç bakımından uzun davalardır. Uluslararası sağlık turizminde hasta yurda döndüğünde delillerin toplanması güçleşir; bu nedenle tedavi sürecinde video kayıt, fotoğraf, yazılı rapor ve dijital ortamda imzalı onamların saklanması hayati önem taşır. Hastane sistemleri; tüm muayene, tetkik, görüntü, reçete ve operasyon kayıtlarının dijital arşivine olanak tanımalıdır.

Zamanaşımı konusunda; sözleşmesel sorumlulukta 5 yıl, haksız fiilde 2/10 yıl (öğrenmeden itibaren 2, olaydan itibaren 10), eser sözleşmesinde ayıp bildirim süreleri uygulanır. Uluslararası hastada dava açma süreleri; uygulanacak hukuka göre değişebileceğinden, MÖHUK değerlendirmesi mutlaka yapılmalıdır.

20. Yabancı Hekim ve Yabancı Sağlık Personeli

Uluslararası hastalara kendi dillerinde hizmet sunabilmek için yabancı uyruklu hekim ve hemşirelerin istihdam edilmesi hukuki olarak mümkündür. Yabancı hekimin Türkiye’de mesleğini icra edebilmesi için 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ve 3359 sayılı Kanun kapsamında Sağlık Bakanlığı’ndan izin alması, denklik işlemlerini tamamlaması ve çalışma izni alması gerekir.

Denklik süreci YÖK ve Sağlık Bakanlığı üzerinden yürütülür; bazı ülke diplomaları için ek staj veya sınav şartı aranabilir. Çalışma izni 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu çerçevesinde verilir. Yabancı hekim istihdamı etik kurallar ve meslek icra yetkisi bakımından tabip odası denetimine tabidir.

21. Fikri Mülkiyet: Marka, Patent ve Tıbbi Ürün

Uluslararası sağlık turizminde; hastanenin markası, aracı kuruluşun ticari markası, kullanılan tıbbi cihaz ve implantların patent/marka korumaları önem kazanır. Marka hukuku 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamındadır. Yurt dışı pazara açılan hastaneler, hedef ülkelerde de marka tescili yaptırmalı; WIPO Madrid Protokolü üzerinden uluslararası tescil değerlendirilmelidir.

Tıbbi cihaz ve implantların CE belgeleri, Türkiye Sağlık Ürünleri ÜTS kaydı ve ithalat izinleri eksiksiz olmalıdır. Taklit implant veya sahte medikal cihaz kullanımı; hem ceza sorumluluğu hem de hasta zararından kaynaklı çok ağır tazminat doğurur. Marka ve patent detayları için Marka ve Patent Hukuku alanımızı inceleyebilirsiniz.

22. Estetik Cerrahi ve Eser Sözleşmesi İlişkisi

Saç ekimi, rinoplasti (burun estetiği), meme büyütme-küçültme, liposuction ve diş estetiği Türkiye’nin uluslararası pazarda öne çıktığı alanlardır. Bu tür tedavilerde hekim, sadece özen değil; belirli bir görsel veya fonksiyonel sonucu da taahhüt etmiş sayıldığından sözleşme eser sözleşmesi unsurları taşır. Yargıtay 15. Hukuk Dairesi ve 13. Hukuk Dairesi’nin benzer nitelikteki davalarda verdiği kararlar bu yönde istikrar kazanmıştır; güncel kararlar mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat üzerinden incelenebilir.

Eser sözleşmesi niteliğinde kabul edilen durumlarda; ayıplı eser, tamirle giderilemez ayıp, bedel indirimi ve sözleşmeden dönme hakları gündeme gelir. Özellikle estetik tedavilerde hastanın “sonuçtan memnun olmama” beyanı tek başına ayıp sayılmaz; objektif tıbbi standart ile beklenen sonuç kıyaslanır. Bu değerlendirmede hastaya operasyon öncesi gösterilen simülasyonlar, planlama görüntüleri ve onam formundaki açıklamalar belirleyicidir.

23. Üremeye Yardımcı Tedavi ve Özel Düzenlemeler

Üremeye Yardımcı Tedavi Uygulamaları ve Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Hakkında Yönetmelik; tüp bebek, mikroenjeksiyon ve benzeri ÜYT uygulamalarını sıkı biçimde düzenler. Türkiye’de ÜYT uygulaması yalnızca evli çiftlerin üreme hücreleriyle, Türkiye’deki yetkili merkezlerde yapılabilir. Yurt dışından gelen hastalar için de bu kurallar geçerlidir; anonim donör kullanımı, taşıyıcı annelik ve cinsiyet seçimi tıbbi endikasyon dışında yasaktır.

ÜYT merkezlerinin ruhsatı ayrı bir süreçtir ve Bakanlık tarafından düzenli denetim yapılır. Yurt dışındaki hastanın ülkesinde yasak olmayan bir uygulamanın Türkiye’de yasak olması durumunda, kuruluş Türk hukukuna uymak zorundadır; bu konu hekimlere gelen yoğun talepler nedeniyle önemli bir uyum sorunu oluşturur.

24. Saç Ekimi ve Yetkisiz Uygulama Riski

Saç ekimi, tıbbi müdahale olup sadece yetkili hekim tarafından yapılabilir. Saç ekim merkezlerinde; ekim işleminin hekim tarafından uygulanmaması, teknik personelin doğrudan hastaya işlem yapması Türk Tabipleri Birliği ve Sağlık Bakanlığı tarafından sıkı biçimde denetlenen durumlardır. Yetkisiz tıbbi müdahale 5237 sayılı TCK m.259 ve 1219 sayılı Kanun hükümleri kapsamında suç oluşturur.

Uluslararası sağlık turizminde saç ekimi adı altında merdiven altı uygulamalar sektörün itibarına zarar vermekte olup bu tür kuruluşlara yönelik denetimler sıklaşmıştır. Saç ekim operasyonu yapacak kuruluş; Ayakta Teşhis ve Tedavi Yönetmeliği kapsamında ruhsatlı poliklinik veya hastane ortamında faaliyet göstermeli, hekim imzalı hasta dosyası tutmalıdır.

25. Termal ve SPA Sağlık Turizmi

Türkiye’nin jeotermal kaynakları açısından zengin olması termal sağlık turizminin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Termal tesisler hem Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın turizm işletme belgesine hem de Sağlık Bakanlığı’nın termal sağlık turizmi uygunluk belgesine tabi olabilir. Tesiste fizyoterapi, balneoterapi gibi tıbbi hizmet sunulacaksa sağlık kuruluşu ruhsatı da gereklidir.

Termal hasta ile yapılan sözleşmeler; konaklama + kür programı şeklinde paket tur benzeri bir yapı kurabilir. Bu paketlerde 6502 sayılı TKHK kapsamı ile uluslararası sağlık turizmi düzenlemesi birlikte uygulanır. Tesisin su kalitesi, balneoloji raporları ve medikal ekip yeterliliği denetim konusudur.

26. Ağız ve Diş Sağlığı Turizmi

İmplant, zirkon kaplama, diş beyazlatma ve ortodontik tedavi gibi hizmetler yoğun bir uluslararası talep görmektedir. Ağız ve Diş Sağlığı Hizmeti Sunulan Özel Sağlık Kuruluşları Hakkında Yönetmelik; muayenehane, poliklinik ve merkezleri ayrı ayrı düzenler. Diş hekimi 1219 sayılı Kanun kapsamında meslek icra yetkisine sahiptir; yardımcı personel hekim gözetimi olmadan işlem yapamaz.

Uluslararası hasta için diş tedavisi çoğunlukla kısa sürede tamamlandığından yolculuk, konaklama ve takip organizasyonu birlikte sunulur. Tedavi sonrası ülkesinde komplikasyon yaşayan hastanın yeniden gelmesi maliyetli olacağından; uzaktan kontrol ve video muayene protokolleri sözleşmede düzenlenir.

27. Refakatçi, Konaklama ve Transfer Hukuku

Sağlık turizmi paketleri çoğunlukla hasta + 1 refakatçi üzerinden kurulur. Refakatçinin konaklaması, ulaşımı ve gerektiğinde hastaneye giriş-çıkış koşulları sözleşmede düzenlenmelidir. VIP transfer, özel ambulans, helikopter ambulans gibi hizmetlerin sorumluluğu taşıyıcıya aittir; paket düzenleyen kuruluş ise organizasyon sorumlusu olarak birlikte sorumludur. Konaklama tarafıyla ilgili detaylar için Konaklama İşletmeleri Hukuku yazımıza bakılabilir.

Refakatçinin tedaviye katılması yasak değildir; ancak tıbbi kararlara müdahalesi hasta özerkliğini zedeleyebilir. Bilgilendirme ve onamın hastanın kendisiyle alınması esastır; sadece bilinç kaybı veya küçük olma hâllerinde yasal temsilciden onam alınır. Refakatçi sözleşmede taraf olarak yer almıyorsa, yalnızca üçüncü kişi lehine sözleşme kuralları uygulanabilir.

28. İnternet Üzerinden Hasta Bulma ve E-Ticaret

Sağlık turizmi aracı kuruluşları büyük ölçüde dijital pazarlama ve internet reklamı ile hasta toplar. Bu faaliyet; 6563 sayılı Elektronik Ticaretin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 6502 sayılı TKHK ve özel sağlık reklam mevzuatına tabidir. Hastaya tıbbi sonuç vaadi yapılamayacağı gibi “en uygun fiyat garantisi”, “sonuç garantisi” gibi ifadeler de yanıltıcı reklam kapsamına girebilir.

Online randevu, online muayene, tele-tıp uygulamaları Sağlık Bakanlığı Uzaktan Sağlık Hizmetleri Sunulması Hakkında Yönetmelik kapsamındadır. Yurt dışındaki hastaya tele-tıp hizmetinin verilebilmesi için hem hekimin Türkiye’de yetkili olması hem de yabancı hastanın bulunduğu ülkenin hukukunun buna izin vermesi gerekir. Video randevu kayıtları KVKK kapsamında özel nitelikli veri olarak işlenmelidir.

29. Ceza Hukuku Boyutu

Tıbbi süreçte kasıtlı yanlış müdahale, ağır ihmal, sahte belge düzenleme, yetkisiz tıp icrası, hatalı ameliyat sonucu taksirli yaralama veya ölüme sebebiyet verme TCK kapsamında suç oluşturur. Taksirle yaralama TCK m.89, taksirle öldürme TCK m.85, görevi kötüye kullanma TCK m.257 (kamu görevlisi hekim bakımından), sahte rapor TCK m.204-210 hükümleri çerçevesinde değerlendirilir.

Sağlık turizmi alanında dolandırıcılık tipinde ciddi örnekler yaşanabilmektedir; hastayı aldatarak yetkisiz kuruluşa yönlendirmek, sahte hekim diploması, olmayan tedavi vaadi TCK m.157–158 nitelikli dolandırıcılık kapsamına girer. Aracı kuruluşun ve hekimin bu tür eylemlere müdahil olması durumunda ceza sorumluluğu ortaya çıkar; bu konuda ayrıntı için Ceza Avukatı alanımıza bakabilirsiniz.

30. İş Hukuku Boyutu: Hekim, Hemşire ve Aracı Kuruluş Personeli

Sağlık turizmi alanında hekim, hemşire, tercüman, koordinatör, şoför ve hasta temsilcisi gibi birçok farklı meslek çalışır. 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve hekimlerin özel çalışma rejimi hakkındaki mevzuat çerçevesinde istihdam yönetilmelidir.

Hekimin özel hastaneyle ilişkisi hizmet sözleşmesi, vekâlet veya serbest meslek mukavelesi biçiminde kurulabilir. Özellikle komisyonlu sistemler; gerçek mahiyetinin iş ilişkisi olduğu tespit edilirse işçilik alacakları, kıdem ve ihbar tazminatı davaları gündeme gelir. Aracı kuruluşta çalışan tercüman ve hasta koordinatörleri ise açıkça işçi sayılır ve 4857 sayılı Kanun’a tabidir.

31. Rekabet Hukuku ve Sağlık Turizmi

Sağlık turizmi sektöründe fiyat tespiti anlaşmaları, pazar paylaşımı, aracı kuruluş ile hastane arasında münhasırlık sözleşmeleri 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun bakımından dikkat gerektirir. Rekabet Kurulu; sağlık hizmetleri piyasasındaki anlaşmaları başvuru ve re’sen inceleme yoluyla denetler. Dikey sözleşmelerde muafiyet tebliğlerine aykırı hükümler geçersiz sayılabilir.

Büyük ölçekli hastane gruplarının hâkim durumu kötüye kullanmamaları, aracı kuruluşlara ayrımcı fiyat uygulamamaları gerekir. Haksız rekabet hükümleri (6102 sayılı TTK m.54 vd.) ise kötü niyetli reklam, karalama, sahte referanslar gibi davranışları düzenler.

32. Haksız Rekabet ve Ticari İtibarın Korunması

Bir sağlık kuruluşunun diğerinin adını yanıltıcı biçimde kullanması, sahte hasta yorumları (fake review), rakibin hekimleri hakkında asılsız iddialar ile hasta çekmesi TTK m.54-55 kapsamında haksız rekabet teşkil eder. Mağdur kuruluş; haksız rekabetin tespiti, men’i, hükmün ilanı ve maddi-manevi tazminat talep edebilir. Ayrıca ceza şikâyeti olarak TCK’daki ticari itibarı zedeleme ve iftira suçları gündeme gelebilir.

Marka taklit kullanımı, arama motoru reklamlarında rakibin markasının anahtar kelime olarak alınması (adwords-brand bidding), sosyal medya parodi hesaplarıyla karalama gibi eylemler güncel haksız rekabet örnekleridir. Türk mahkemeleri bu konuda giderek daha teknik kararlar üretmektedir.

33. Sağlık Turizminde Krizler ve Salgın Yönetimi

COVID-19 süreci sağlık turizmini doğrudan etkilemiş; seyahat yasakları, karantina ve uçuş iptalleri nedeniyle birçok sözleşmenin ifası olanaksız hâle gelmiştir. Bu durumda TBK m.136 ifa imkânsızlığı ve m.138 aşırı ifa güçlüğü (uyarlama) hükümleri devreye girebilir. Mücbir sebep iddiasının ispatı davacı tarafa aittir.

Sağlık kuruluşu kriz dönemlerinde hastanın güvenliğini önceleyen rehberleri takip etmeli; sözleşmede pandemi gibi olağanüstü durumların iptal-iade politikası önceden belirlenmelidir. Sigorta poliçelerinin salgın kapsam dışı istisnaları dikkatle okunmalıdır. Seyahat sigortası detayları için Sigorta Hukuku yazımız yol göstericidir.

34. Çevre, Atık Yönetimi ve Sağlık Kuruluşları

Sağlık kuruluşlarında oluşan tıbbi atıklar Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne tabidir. Atıkların ayrı toplanması, taşınması, sterilizasyonu ve bertarafı belgelenmek zorundadır. Uluslararası hastalara hizmet veren büyük hastaneler; atık yönetim planlarını akreditasyon süreçlerinde belgelemelidir.

Çevre mevzuatına aykırılık 2872 sayılı Çevre Kanunu kapsamında idari para cezasına ve faaliyet durdurmaya yol açar. Ayrıca çevreye yayılan tehlikeli atıklar TCK’nın çevreye karşı suçlar bölümündeki hükümler ve taksirli yaralama suçları bakımından da sorumluluk doğurabilir.

35. Uluslararası Tahkim ve Çok Taraflı Uyuşmazlıklar

Yabancı yatırımcılı büyük hastane zincirlerinde, aracı kuruluşlarla imzalanan uluslararası sağlık turizmi sözleşmelerinde ICC, ISTAC veya LCIA tahkim şartları bulunabilir. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ve New York Sözleşmesi çerçevesinde tahkim kararlarının Türkiye’de tanınması ve tenfizi mümkündür. Tahkim şartı iki dilli sözleşmelerde ispat açısından avantaj sağlayabilir.

Hasta-hekim ilişkisinde ise zayıf taraf olan hastanın tahkim şartlarıyla yargılama hakkının sınırlandırılmaması gerekir; kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar ve tüketici koruma hükümleri tahkim şartlarının geçerliliğini sınırlandırabilir. Bu nedenle hastayla değil, iş ortaklarıyla yapılan sözleşmelerde tahkim daha yaygın bir çözüm yoludur.

36. Pratik Senaryolar

Senaryo 1: Saç Ekiminde Beklenmeyen Sonuç

Avrupa’dan gelen hasta İstanbul’da bir saç ekim merkezinde FUE yöntemiyle 4000 greft ekim yaptırıyor; 8 ay sonra sonuçtan memnun kalmıyor. Hukuki değerlendirmede; onam formundaki greft sayısı, istenen saç çizgisi simülasyonu, operasyon videosu ve post-op takip protokolü incelenir. Operasyonun hekim tarafından mı yoksa teknisyen tarafından mı yapıldığı belirleyici olur. Uygun hekim tarafından, standartlara uygun ekim yapılmış ve komplikasyon yoksa tazminat zorlaşır; ancak eksik bilgilendirme ya da kuruluşta hekim olmaması gibi ihlaller varsa maddi tazminat mümkündür.

Senaryo 2: Estetik Burun Ameliyatı Sonrası Revizyon Talebi

Hasta, rinoplasti sonrası sonuçtan memnun kalmadığı gerekçesiyle revizyon istiyor; hekim revizyonu ek ücretle kabul ediyor. Eser sözleşmesi perspektifinden ayıbın tespiti, revizyon masraflarının kimin karşılayacağı ve sözleşmeden dönme-bedel indirimi hakları değerlendirilir. Yapılan ameliyatın objektif tıbbi kriterlere uygun olduğu ispatlanırsa, hastanın sübjektif memnuniyetsizliği tek başına yeterli sebep oluşturmayabilir. Bilirkişi raporunun kritik rol oynadığı uyuşmazlıklardır.

Senaryo 3: Tüp Bebek Tedavisinde Yanlış Embriyo Transferi

Bir ÜYT merkezinde karışıklık sonucu başka bir çiftin embriyosunun transfer edildiği iddia ediliyor. Ağır bir tıbbi kötü uygulama ve kişisel veri ihlali söz konusu olup; hastane hem tazminat hem de idari yaptırım hem de cezai soruşturma ile karşılaşır. KVKK Kurulu’na bildirim, Sağlık Bakanlığı’na bildirim ve adli süreç aynı anda yürütülür. Hastanın manevi tazminat ve mümkünse maddi kayıpları ayrıntılı hesaplanmalıdır.

Senaryo 4: Aracı Kuruluşun Verdiği Fiyat ile Hastane Faturası Arasında Uyuşmazlık

Aracı kuruluş hastaya 4.500 EUR’a tedavi sözü veriyor; hastane faturası 7.200 EUR çıkıyor. Aracı kuruluş ile hastane arasındaki sözleşmenin ve hastaya verilen ön bilgilendirmenin değerlendirilmesi gerekir. Hasta, kendisine verilen yazılı teklif fiyatının korunmasını talep edebilir; aradaki farkı aracı kuruluş üstlenmek zorunda kalabilir. Tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi yetkilidir.

37. Sıkça Sorulan Sorular

Soru 1: Her özel hastane yabancı hastaya tedavi uygulayabilir mi?

Hayır, uluslararası sağlık turizmi kapsamında ücret alınarak tedavi sunabilmek için Sağlık Bakanlığı’ndan Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi alınmış olması gereklidir.

Soru 2: Aracı kuruluşlar TÜRSAB belgesine de sahip olmak zorunda mıdır?

Aracı kuruluş sadece sağlık hizmeti organizasyonu yapıyorsa sağlık turizmi aracı yetki belgesi yeterlidir; ancak uçak bileti, transfer, konaklama gibi seyahat hizmetlerini bağımsız sunuyorsa 1618 sayılı Kanun kapsamında TÜRSAB belgesi de gerekebilir.

Soru 3: Yabancı hastanın tazminat davasını Türkiye’de açması zorunlu mudur?

MÖHUK ve milletlerarası özel hukuk kuralları çerçevesinde hasta kendi ülkesinde de dava açabilir; ancak sağlık hizmetinin Türkiye’de ifa edilmiş olması Türk mahkemelerinin yetkisini güçlü biçimde kurar.

Soru 4: KDV istisnası tüm sağlık hizmetlerini kapsar mı?

Hayır, uluslararası sağlık turizmi kapsamındaki belirli hizmetlerde, yetki belgeli kuruluşta verilmek ve ödemenin döviz olarak gelmesi gibi şartlar altında uygulanır. Estetik gibi bazı hizmetlerde istisna uygulamaları farklılaşabilir; güncel tebliğlere bakılmalıdır.

Soru 5: Onam formu İngilizce olursa yeterli midir?

Hasta İngilizceyi yeterli düzeyde anlıyorsa kabul edilebilir; ancak emin olmak için hastanın ana dilinde ve yeminli tercüman eşliğinde imzalatılması hukuki güvenlik açısından daha doğrudur.

Soru 6: Aracı kuruluş hekime komisyon ödeyebilir mi?

Hekime hasta yönlendirme karşılığı komisyon ödemesi, Türk Tabipleri Birliği meslek etik kuralları uyarınca yasaktır ve disiplin yaptırımına yol açar; hastaneye yapılan hizmet faturaları içinse ticari ilişkinin belgelenmesi gerekir.

Soru 7: Saç ekimini hekim dışı personel yapabilir mi?

Hayır; saç ekimi tıbbi müdahale olduğundan yalnızca hekim tarafından yapılır, yardımcı personel hekim nezaretinde ve sınırlı işlem aşamalarında görev alabilir.

Soru 8: Tedavi sonrası yurt dışına dönen hastanın şikâyetini nerede bildirmesi beklenir?

Hasta öncelikle hastanenin uluslararası hasta ofisine, sonrasında SABİM/USTS üzerinden Bakanlığa, ihtiyaç hâlinde tüketici hakem heyeti ve mahkemelere başvurabilir.

Soru 9: Tele-tıp ile yurt dışındaki hastaya danışmanlık verilebilir mi?

Türk hukuku çerçevesinde yetkili hekim, Uzaktan Sağlık Hizmetleri Yönetmeliği’ne uygun olarak ve hastanın bulunduğu ülkenin hukuku izin veriyorsa tele-tıp hizmeti sunabilir.

Soru 10: Uluslararası hastanın verileri yurt dışındaki sigorta şirketine gönderilebilir mi?

Hastanın açık rızası veya KVKK m.9 kapsamında yeterli koruma sağlayan ülkelere/ standart sözleşme hükümleri çerçevesinde mümkündür; aksi hâlde Kurul kararına aykırılık gündeme gelir.

Soru 11: Sahte hasta yorumlarıyla rakip kuruluşun karalanması suç mudur?

Evet; sahte yorum yazmak, iftira ve haksız rekabet kapsamında hem hukuki hem cezai sorumluluk doğurur.

Soru 12: Hekimin mesleki sorumluluk sigortası uluslararası hastayı kapsar mı?

Poliçe kapsamı açıkça uluslararası hasta ve yurt dışı dava rizikosunu içermelidir; aksi hâlde hekim ve kuruluş ek sigorta koruması için ek poliçe yaptırmalıdır.

38. Resmi Kaynaklar ve İlgili Alanlarımız

• mevzuat.gov.tr – 3359 SK ve ilgili yönetmelikler
• saglik.gov.tr – Sağlık Bakanlığı ve Uluslararası Sağlık Turizmi birimi
• mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat – Yargıtay kararları
• kvkk.gov.tr – KVKK Kurul kararları
• gib.gov.tr – Gelir İdaresi Başkanlığı
• sgk.gov.tr – Sosyal Güvenlik Kurumu
• goc.gov.tr – Göç İdaresi Başkanlığı

İlgili Alanlarımız

• Turizm Hukuku Avukatı Rehberi (Ana Rehber)
• Paket Tur Sözleşmeleri ve Tüketici Hakları
• Seyahat Acentesi Hukuku ve TÜRSAB
• Konaklama İşletmeleri Hukuku
• Havayolu Yolcu Hakları ve Montreal Konvansiyonu
• Turist Rehberliği Mesleği ve 6326 SK
• Sigorta Hukuku
• Marka ve Patent Hukuku

Resmi Kaynaklar

• Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
• Yargıtay Karar Arama (karararama.yargitay.gov.tr)
• UYAP Vatandaş Portalı (uyap.gov.tr)
• İstanbul Barosu (istanbulbarosu.org.tr)
• T.C. Adalet Bakanlığı (adalet.gov.tr)
• Türkiye Barolar Birliği (barobirlik.org.tr)

Hazırlayan Avukat

Av. Bilal ALYAR — İstanbul Barosu Sicil No: 54965

Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu (2015). Aile hukuku, ceza hukuku, kripto para hukuku, bilişim hukuku, şirketler hukuku ve vergi hukuku alanlarında faaliyet göstermektedir.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; somut hukuki görüş ya da avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her dosya kendine özgü koşullar içerdiğinden, hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız önerilir.

İletişim | Hakkımızda