Anlaşmalı Boşanma Protokolü ve Hâkim Denetimi (TMK 166/3) | Av. Bilal Alyar

Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanma ve fer’î sonuçları üzerinde mutabık kaldığı, kısa sürede sonuçlanabilen bir dava türüdür. TMK 166/3 hükmü, hâkime usuli ve içeriksel bir denetim görevi yükler; bu denetim olmaksızın protokolün onaylanması mümkün değildir.

Yasal Çerçeve: TMK 166/3

Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için hâkimin tarafları bizzat dinlemesi ve iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ile boşanmanın malî sonuçları ve çocukların durumu hususunda kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması zorunludur.

Protokolün İçeriği

Anlaşmalı boşanma protokolünde tipik olarak şu hususlar düzenlenir: boşanma iradesi, maddi-manevi tazminat, yoksulluk ve iştirak nafakası, müşterek çocuğun velayeti, kişisel ilişki tesisi, ev eşyası ve mal paylaşımı ile karşılıklı feragatler. Protokol; açık, anlaşılır ve ileride çelişki doğurmayacak biçimde kaleme alınmalıdır.

Hâkimin Denetim Yetkisi

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E. 2025/5061, K. 2025/11561, 22.12.2025 tarihli kararı (UYAP İçtihat Bankası), anlaşmalı boşanma davasında hâkimin tarafları bizzat dinleme zorunluluğunu ve protokolün uygun bulunması koşulunu yeniden vurgulamaktadır. Karara göre, tarafların iradelerinin serbestçe açıklandığı duruşmada saptanmadan ve protokol hâkimce uygun görülmeden verilen boşanma hükmü, usul ve esas yönünden hukuka aykırıdır. Hâkim, özellikle müşterek çocuğa ilişkin düzenlemeleri çocuğun üstün yararına aykırı bulursa değişiklik önerebilir; taraflar bu öneriyi kabul etmedikçe boşanma kararı verilemez.

Vekâletname ile Temsil ve Bizzat Dinlenme

Anlaşmalı boşanmanın en önemli usul koşullarından biri tarafların hâkim huzurunda bizzat hazır bulunmasıdır. Vekille temsil edilseler dahi tarafların duruşmada hazır bulunup beyanda bulunması aranır. Uzaktan dinleme, ses-görüntü nakli yoluyla katılım gibi imkânlar HMK kapsamında değerlendirilebilirse de iradenin serbestliği yönünden hâkimin tatmin olması esastır.

Protokole Aykırı Davranışın Sonuçları

Boşanmanın kesinleşmesinden sonra protokolde yer alan edimlerin yerine getirilmemesi, ilamlı icra takibi konusu yapılabilir. Nafaka, tazminat ve mal paylaşımına ilişkin hükümler bakımından ayrı ayrı icra takibi açılabileceği gibi koşulları varsa nafaka yükümlüsü hakkında ceza yaptırımı da gündeme gelebilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Anlaşmalı boşanma davalarında görevli mahkeme Aile Mahkemesidir. Yetki bakımından TMK m. 168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir. Anlaşmalı boşanmada her iki eşin de yetki konusunda iradesi mevcut olduğundan, dava yetkisiz mahkemede açılsa dahi karşı tarafın itirazda bulunmaması hâlinde sorun yaşanmaz; ancak yetki itirazının dava başında titizlikle değerlendirilmesi, kararın kesinleşme sürecinde gecikme yaşanmaması bakımından önemlidir. Aile hukuku uygulamasında usul tercihleri, davanın hızlı sonuçlanmasını doğrudan etkilemektedir.

Bir Yıllık Evlilik Şartı ve Hâkim Önünde Beyan

TMK m. 166/3 uyarınca anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bu süre, dava açma tarihinde değil; eşlerin bizzat hâkim önünde dinleneceği duruşma tarihinde dolmuş olmalıdır. Bir yıllık sürenin dolmadığı hâllerde dava, çekişmeli boşanma davasına dönüşür ya da reddedilir. Bunun yanı sıra hâkim, tarafların boşanma iradelerini bizzat ve birlikte dinlemek zorundadır. Bu temel usul kuralı, davanın kabulü bakımından vazgeçilmez nitelikte olup, sadece vekâletname ile dava yürütülmesi mümkün değildir.

Mal Rejiminin Tasfiyesi ve Protokole Yansıması

Anlaşmalı boşanma protokolünde, edinilmiş mallara katılma rejimi kapsamındaki tasfiyenin sonuçları da düzenlenebilir. Taraflar, taşınmaz, taşınır, banka mevduatı, şirket payı, araç gibi mal varlığı unsurlarının paylaşımını ya da bu konudaki haklarından feragatlerini protokole açıkça yazmalıdır. Belirsiz veya soyut ifadeler, sonraki tarihte mal rejiminin tasfiyesi davasına yol açabilmektedir. Protokole yazılmayan mal varlığı kalemleri bakımından, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren on yıllık zamanaşımı süresi içinde dava açma hakkı saklıdır. Kripto varlık ve dijital değerlerin mal rejimi içindeki yeri bakımından boşanmada edinilmiş mal ve kripto varlık başlıklı çalışmamız incelenebilir.

Çocukların Velayeti, İştirak Nafakası ve Kişisel İlişki

Müşterek çocuk bulunduğunda protokolde velayetin hangi tarafa bırakılacağı, kişisel ilişkinin gün ve saatleri, dini bayramlar, yaz tatili, doğum günleri ve okul tatillerinin nasıl paylaşılacağı açıkça düzenlenmelidir. İştirak nafakasının miktarı ve ödeme zamanı, çocuğun yaşı ile birlikte değerlendirilmeli; nafakanın artırılması veya kaldırılmasının ileride değişen koşullara göre talep edilebileceği hatırda tutulmalıdır. Hâkim, çocuğun üstün yararı bakımından protokolde gerekli değişiklikleri yapma yetkisine sahiptir. Sonraki süreçte velayet değişikliği için velayetin değiştirilmesi başlıklı yazımız tamamlayıcı niteliktedir.

Sık Karşılaşılan Hatalar

Uygulamada en sık görülen hata, protokole yazılan düzenlemelerin yeterince ayrıntılı kaleme alınmaması ve sonradan yorum farklarına yol açacak ifadelerin kullanılmasıdır. Nafaka miktarının döviz bazlı, sabit ya da belirli bir endekse bağlı olarak ifade edilmesi tercih edildiğinde, ödeme dönemi ve yöntemi açıkça yazılmalıdır. Bir diğer önemli husus, mal rejiminden doğan tüm hakların feragati gibi geniş ifadelerin kullanılması; bu durumda taraflar, mevcut tüm mal varlığı kalemlerini bildikleri ve tasarladıkları konusunda iradelerini açıkça ortaya koymalıdır. Protokolün uygulanma aşamasında ödenmeyen alacaklar için icra takibi yolu açık olup, yoksulluk ve iştirak nafakası ile ilgili ayrıntılar için nafaka türleri başlıklı çalışmamızdan yararlanılabilir.

Sonuç

Anlaşmalı boşanma, doğru hazırlanmış bir protokol ve hâkimin titiz denetimiyle hızlı ve kesin bir çözüm sunar. Tarafların bizzat dinlenmesi, irade serbestisinin tespiti ve özellikle çocuklara ilişkin düzenlemelerin üstün yarara uygunluğu, geçerli bir anlaşmalı boşanma kararının vazgeçilmez unsurlarıdır.

İlgili Yazılar

Güncel Yargıtay 2. HD Kararı — Yargılama Sırasında Sunulan Protokol (2026)

2025/6444 E. , 2026/851 K. — 02.02.2026: Çekişmeli olarak açılan davada taraflar yargılama sırasında protokol sunmuşsa, hâkimin bu protokol hükümlerini değerlendirmesi ve tarafları bizzat duruşmaya çağırıp beyanlarını alması gerekir. Protokolün varlığı tek başına yetmez; TMK m.166/3 koşullarının (en az 1 yıllık evlilik + bizzat dinleme + irade serbestisi) sağlandığının tespiti şarttır. Tam metin · Ana sayfa: Boşanma avukatı