Menfi Tespit Davası: Çek ve Bono Bakımından Borçlu Olunmadığının Tespiti

Kısa Cevap: Çek veya bono takibinde menfi tespit davası ne işe yarar?
  • Dava: Borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu olmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir (İİK m.72/1). Ne zaman açılır?
  • Takip durur mu: Takipten önce açılan davada alacağın en az yüzde on beşi teminatla takip tedbiren durdurulabilir. Takipten sonra açılan davada takip durdurulamaz; yalnız icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir (m.72/2-3). Tedbir ve teminat.
  • Beş gün: İcra mahkemesindeki şikâyet ve itirazların süresi ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür (m.168); takibin geçici olarak durdurulması bu yolda istenir (m.169/a, m.170). İcra mahkemesi yolları.
  • Para ödendiyse: Borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde istirdat davası açabilir (m.72/7). İstirdat.

Son güncelleme: 11 Kasım 2026

Bu sayfa, çek veya bonoya dayanılarak başlatılan kambiyo takibinde borçlunun başvurabileceği menfi tespit ve istirdat davasını, icra mahkemesindeki şikâyet ve itiraz yollarıyla birlikte anlatır. Menfi tespit davasının genel çerçevesi (kambiyo senedi dışındaki borçlar dahil) için Menfi Tespit Davası Rehberi sayfasına bakılabilir. Madde metinleri: 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.72, 167-170/a ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.4, 5, 687, 778 ve 818.

İçindekiler

Menfi tespit davası ne zaman açılır?

İİK m.72/1’e göre borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir. Çek ve bonoda bu dava genellikle şu iddialarla açılır: senet bedelsiz kalmıştır, borç ödenmiştir, senet teminat amacıyla verilmiştir, senet anlaşmaya aykırı doldurulmuştur ya da senetteki imza borçluya ait değildir.

Alacağı çek, poliçe veya emre yazılı senede dayanan alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapabilir (İİK m.167/1). Bu takipte borçluya gönderilen ödeme emrinde borcun on gün içinde ödenmesi istenir (m.168/1, 2. bent). İcra mahkemesindeki beş günlük şikâyet ve itiraz yolları ile menfi tespit davası ayrı yollardır (m.168, m.72); kanun beş günlük süreleri yalnız icra mahkemesindeki yollar için öngörür, bu nedenle ikisi birlikte değerlendirilmelidir.

Takip durdurulabilir mi? İhtiyati tedbir ve yüzde on beş teminat

Dava açılmış olması takibi kendiliğinden durdurmaz. Ne istenebileceği, davanın takipten önce mi sonra mı açıldığına göre değişir.

Dava ne zaman açıldı?İstenebilecek tedbirTeminatDayanak
İcra takibinden önceİcra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbirAlacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzereİİK m.72/2
İcra takibinden sonraTakip durdurulamaz; yalnız icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesiGecikmeden doğan zararları karşılamak üzere, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzereİİK m.72/3

Kanun, takipten önce açılan davada mahkemenin bu tedbiri “verebilir” diye düzenlemiştir; teminat gösterilmesi tedbir kararını kendiliğinden sağlamaz. Takipten sonra açılan davada ise haciz ve satış işlemleri devam eder, korunan şey tahsil edilen paranın alacaklıya ödenmemesidir. İcra mahkemesindeki yollar ayrıca değerlendirilir; bunlar da kural olarak satıştan başka icra işlemlerini durdurmaz (m.169, m.170/1), geçici durdurma ancak mahkemenin takdirindedir (m.169/a/2, m.170/2).

Kambiyo takibinde icra mahkemesi yolları (İİK m.168-170/a)

Ödeme emri, borçluya üç ayrı itiraz ya da şikâyet imkânı ve her biri için beş günlük süre bildirir (İİK m.168/1, 3-5. bentler):

YolNe ileri sürülür?SüreTakibe etkisi
Şikâyet (m.168/1-3. bent, m.170/a)Senet kambiyo senedi vasfında değil ya da alacaklının kambiyo hukukuna göre takip hakkı yokBeş günİcra mahkemesi bu hususları resen de dikkate alıp takibi iptal edebilir (m.170/a/2)
İmzaya itiraz (m.168/1-4. bent, m.170)Senetteki imza borçluya ait değilBeş günİtiraz satıştan başka işlemleri durdurmaz; mahkeme itirazı ciddi görürse takibi geçici olarak durdurabilir (m.170/1-2)
Borca itiraz (m.168/1-5. bent, m.169, 169/a)Borçlu olmama, itfa, mehil, zamanaşımı, yetkiBeş günİtiraz satıştan başka işlemleri durdurmaz; mahkeme belgelere göre takibin muvakkaten durdurulmasına karar verebilir (m.169, 169/a/2)

İcra mahkemesindeki borca itiraz dar bir incelemedir. Hâkim itirazı ancak borcun olmadığının veya itfa ya da imhal edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispatı hâlinde kabul eder (İİK m.169/a/1). Zamanaşımı itirazında ölçü, alacaklının ibraz ettiği kambiyo senedindeki tarihtir; alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya durduğunu resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat edemezse itiraz kabul edilir (m.169/a).

Bu nitelikte belge yoksa, temel ilişkiye dair iddialar genel mahkemede açılacak menfi tespit davasında tartışılır. İcra mahkemesinde itiraz kabul edilse bile alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır (m.169/a, m.170/3).

Çek ve bonoda hangi savunmalar kime karşı ileri sürülebilir?

TTK m.687/1’e göre poliçeden dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasındaki doğrudan ilişkilere dayanan def’ileri hamile karşı ileri süremez; meğer ki hamil, senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun. Bu hüküm bonoya TTK m.778/1-a, çeke TTK m.818/1-e yollamasıyla uygulanır.

Uygulamadaki sonucu şudur: Satış bedelinin ödenmediği, hizmetin görülmediği ya da senedin teminat için verildiği gibi kişisel ilişkiye dayanan savunmalar, senedi doğrudan aldığınız kişiye karşı ileri sürülebilir. Senet ciro ile üçüncü bir kişiye geçmişse, bu savunmalar o kişiye karşı ancak iktisapta bile bile borçlunun zararına hareket ettiği ispatlanırsa ileri sürülebilir. Buna karşılık imzanın sahte olduğu iddiası, 11. Hukuk Dairesi kararında özetlenen ilk derece mahkemesi gerekçesinde herkese karşı ileri sürülebilecek itirazlardan sayılmıştır; Yargıtay bu konuda ayrı bir tespit yapmamış, bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır (aşağıda güncel karar).

İspat yükü ve deliller

İİK m.72/1 davayı “borçlu bulunmadığını ispat için” açılan bir dava olarak tanımlar; maddede menfi tespit davası için ispat yükünün dağılımına ilişkin ayrı bir hüküm yoktur (yalnız istirdat davasında davacı ispatla yükümlüdür, son fıkra). Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin 2026 tarihli kararında özetlenen ilk derece mahkemesi gerekçesinde, bononun teminat senedi olduğu ya da anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddialarının yazılı delille ispatlanması gerektiği ve tanıkla ispatın senetle ispat kuralı nedeniyle mümkün olmadığı belirtilmiştir; bölge adliye mahkemesi ilk derece kararını kaldırıp yeniden hüküm kurmuş, Yargıtay ise bu gerekçeyi ayrıca değerlendirmeden bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır.

Bu nedenle dava açmadan önce ödeme dekontları, sözleşme, fatura, teminat ilişkisini gösteren yazılı belge ve taraflar arasındaki yazışmalar toplanmalıdır. Aynı kararda anlatıldığına göre imzanın davacı keşideciye ait olup olmadığı bilirkişi raporlarıyla incelenmiş; bölge adliye mahkemesi, Adli Tıp Kurumu raporunda imzanın ona ait olmadığının açıkça ortaya konduğunu belirtmiştir.

Yüzde yirmi tazminat

Menfi tespit davasının sonucu iki yönlü tazminat doğurabilir:

  • Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kalkar. Hükmün kesinleşmesiyle alacaklı, tedbir yüzünden alacağını geç almaktan doğan zararını gösterilen teminattan alır; bu zarar aynı davada belirlenir ve yüzde yirmiden aşağı olamaz (İİK m.72/4). Bu tazminat, tedbir kararı alınmış olmasına bağlıdır.
  • Dava borçlu lehine sonuçlanırsa takip derhal durur; ilamın kesinleşmesiyle icra, ayrıca hükme gerek olmadan kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir. Takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa borçlunun talebi üzerine, dava sebebiyle uğradığı zararın da alacaklıdan tahsiline karar verilir; bu tazminat takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz (m.72/5).

İcra mahkemesi aşamasında da tazminat vardır. Borca itirazın esasa ilişkin nedenlerle kabulünde kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı; takip muvakkaten durdurulmuş ve itiraz reddedilmişse borçlu, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir (m.169/a). İmzaya itirazda da benzer tazminat ve para cezası öngörülmüştür (m.170/3-4). Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa bu tazminatların tahsili dava sonuna kadar ertelenir; dava borçlu lehine sonuçlanırsa borçlu aleyhine hükmedilen tazminat kalkar (m.169/a, m.170/3).

İstirdat davası

İki durum birbirinden ayrılmalıdır:

  • Borçlu menfi tespit davası açmış ama tedbir kararı almamış ve bu arada borç ödenmişse, dava istirdat davası olarak devam eder (İİK m.72/6); yeni dava açmak gerekmez.
  • Takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek zorunda kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir yıl içinde genel hükümlere göre mahkemeye başvurarak paranın geri verilmesini isteyebilir (m.72/7). Süre, takibin kesinleşmesinden değil ödemeden başlar.

İstirdat davasında davacı yalnız paranın verilmesi gerekmediğini ispatla yükümlüdür (m.72, son fıkra).

Görevli ve yetkili mahkeme

Görev: TTK m.4/1-a’ya göre Türk Ticaret Kanununda öngörülen hususlardan doğan hukuk davaları, tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari dava sayılır. Çek ve bono TTK’da düzenlendiğinden, bunlardan doğan davalar bu kapsamdadır ve aksine hüküm bulunmadıkça ticari davalara asliye ticaret mahkemesi bakar (TTK m.5/1). Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yargı çevresindeki bir ticari davada görev kuralına dayanılmamışsa görevsizlik kararı verilmez, asliye hukuk mahkemesi davaya devam eder (m.5/4).

Yetki: İİK m.72’nin son fıkrasına göre menfi tespit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Menfi tespit davasında davalı alacaklıdır; madde borçluya kendi yerleşim yerinde dava açma imkânı tanımaz.

Güncel Yargıtay kararları

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi — 02.03.2026 — 2025/3619 E., 2026/1194 K. (mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1208415800). Dava, kambiyo takibine dayanak bonodaki imza inkârı ve teminat iddiasına dayalı menfi tespit istemidir. İlk derece mahkemesi, imzanın davacılardan birine ait olmadığını bilirkişi raporlarıyla sabit görmüş ve sahteliğin herkese karşı ileri sürülebileceği gerekçesiyle o kişi yönünden davayı kabul etmiş; teminat senedi ve anlaşmaya aykırı doldurma iddialarının yazılı delille ispatlanması gerektiğini, tanıkla ispatın mümkün olmadığını belirtmiştir. Bölge adliye mahkemesi, TTK m.702/2 uyarınca aval verenin taahhüdünün keşideci imzası şeklen mevcut olduğundan geçerli kaldığını kabul etmiş; imzanın davacıya ait olmadığını bilebilecek durumdaki alacaklının kötü niyetli olduğu gerekçesiyle asıl alacağın yüzde yirmisi oranında kötü niyet tazminatına hükmetmiştir. Bölge adliye mahkemesi ilk derece kararını kaldırıp yeniden hüküm kurmuş, kötü niyet tazminatına bu aşamada hükmedilmiştir. Yargıtay ise yalnız bölge adliye mahkemesi kararında hukuka aykırılık bulunmadığını belirterek temyiz itirazlarını reddetmiş ve bu kararı onamıştır; aval, imzaların bağımsızlığı ve kötü niyet tazminatına ilişkin gerekçeler bölge adliye mahkemesine aittir, Yargıtay bunları ayrıca tartışmamıştır.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi — 21.01.2026 — 2025/6061 E., 2026/311 K. (mevzuat.adalet.gov.tr/ictihat/1202471600). Bölge adliye mahkemesi daireleri arasındaki uyuşmazlığın giderilmesine ilişkin bu karar menfi tespit davası değildir; bir alacaklının, borçlusu aleyhine üçüncü kişi tarafından başlatılan takibin muvazaalı olduğunu ileri sürerek TBK m.19’a dayanarak açtığı davayla ilgilidir. Daire, bu davalarda istenecek korumanın ihtiyati haciz değil ihtiyati tedbir olduğuna ve muvazaalı olduğu iddia edilen takip ile buna bağlı satış işlemlerinin ihtiyati tedbirle durdurulabileceğine karar vermiştir. Karar bu nedenle İİK m.72 kapsamındaki menfi tespit davası bakımından emsal olarak aktarılmamıştır; menfi tespit davasında takipten sonra ihtiyati tedbirle takibin durdurulamayacağı kuralı kararın değil m.72/3’ün konusudur.

Sıkça sorulan sorular

Menfi tespit davası açınca icra takibi durur mu?

Kendiliğinden durmaz. Takipten önce açılan davada mahkeme, alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere teminat karşılığında takibin durdurulmasına tedbir kararı verebilir. Takipten sonra açılan davada takip durdurulamaz; yalnız teminat karşılığında icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir (İİK m.72/2-3).

Menfi tespit davasında teminat oranı nedir?

Her iki durumda da teminat alacağın yüzde on beşinden aşağı olamaz. Takipten sonra açılan davada teminat ayrıca gecikmeden doğan zararları karşılamak amacıyla gösterilir (İİK m.72/2-3).

Bonoya itiraz süresi kaç gündür?

Kambiyo takibinde ödeme emrinin tebliğinden itibaren senedin kambiyo senedi vasfında olmadığına dair şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz için süre beş gündür (İİK m.168/1, 3-5. bentler). Menfi tespit davası için kanunda böyle bir süre yoktur; ödeme yapıldıktan sonra açılacak istirdat davası ise ödemeden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır (m.72/7).

Menfi tespit davası hangi mahkemede açılır?

Çek ve bonodan doğan davalar TTK m.4/1-a uyarınca ticari dava sayılır ve asliye ticaret mahkemesinde görülür (TTK m.5/1). Yetkili mahkeme, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer veya davalı alacaklının yerleşim yeri mahkemesidir (İİK m.72, son fıkra).

Menfi tespit davasını kazanırsam tazminat alabilir miyim?

Takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, talebiniz üzerine dava sebebiyle uğradığınız zararın alacaklıdan tahsiline karar verilir; bu tazminat takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz (İİK m.72/5). Dava reddedilir ve tedbir alınmışsa, alacaklının gecikme zararı teminattan karşılanır; bu zarar da yüzde yirmiden aşağı olamaz (m.72/4).

Ciro edilmiş bir senette satıcıyla aramdaki anlaşmazlığı hamile karşı ileri sürebilir miyim?

Kural olarak hayır. Senedi doğrudan aldığınız kişiyle aranızdaki ilişkiye dayanan def’iler, hamil senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmedikçe hamile karşı ileri sürülemez (TTK m.687/1; bonoda m.778/1-a, çekte m.818/1-e).

İlgili Yazılar

İcra ve İflas Hukukunda Daha Fazla Bilgi

İcra hukukundaki diğer uyuşmazlık tipleri ve ücret bilgileri için İstanbul İcra Avukatı ve İcra Avukatı sayfalarına bakılabilir.

0534 636 19 19 WhatsApp alyarlaw@gmail.com