Bireysel başvuru yolu, 2010 Anayasa değişikliği ile getirilen ve 6216 s. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.45-50 ile düzenlenen, temel hak ihlali iddialarını AYM önüne taşıyan başvuru yoludur. İdari yargıda iç hukuk yolları tüketildikten sonra 30 gün içinde AYM’ye başvurulabilir. Rehberde kabul edilebilirlik şartları, süre, ihlal kararının sonuçları ve idari işlemlerde tipik ihlal alanları ele alınmaktadır.
Bireysel Başvurunun Amacı ve Kapsamı
Bireysel başvuru; Anayasa m.148/3 ve 6216 s. Kanun m.45 uyarınca, Anayasa’da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerinde yer alan haklarından birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır. Kamu gücü ifadesi yasama, yürütme ve yargıyı kapsar; idari işlemler ve mahkeme kararları birey başvurunun sıkça görülen konularıdır. AYM yalnızca anayasal hak denetimi yapar; kanunilik denetimi veya sorunsuz yorum farkları başvuru konusu edilemez. İdari yargı kararlarının AYM önüne gelmesi, yargı kararları ve idari işlem kaynaklı hak ihlali iddiaları bakımından mümkündür.
Kabul Edilebilirlik Şartları
6216 s. K. m.47 kabul edilebilirlik şartlarını sıralar: (i) Kişi bakımından: başvuran gerçek veya tüzel kişi olmalı, güncel ve bireysel olarak etkilenmelidir. (ii) Konu bakımından: iddia edilen hak Anayasa’da ve AİHS’te güvence altına alınmış bir hak olmalıdır. (iii) İç hukuk yollarının tüketilmiş olması: idari yargıda iptal/tam yargı, istinaf, temyiz yolları tüketilmelidir. (iv) Süre: iç hukuk yollarının tüketildiği kararın tebliğinden itibaren 30 gün. (v) Açıkça dayanaktan yoksun olmama: ilgili hakkın ihlali iddiasının ilk bakışta dayanaktan yoksun olmaması. (vi) Önemli bir zararın bulunması: önemsiz zarar durumlarında başvuru kabul edilmez. Kabul edilebilirlik koşullarından biri eksikse başvuru esastan incelenmeden reddedilir.
Süre: 30 Gün Hak Düşürücü
6216 s. K. m.47/5 uyarınca süre, iç hukuk yolları tüketildikten sonra nihai kararın öğrenildiği (tebliğ edildiği) tarihten itibaren 30 gündür. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve re’sen gözetilir. İdari yargıda Danıştay/bölge idare mahkemesi kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde başvurulmalıdır. Mücbir sebep veya haklı mazeret halinde AYM Usul ve Esasları Tebliği m.66 uyarınca sürenin uzatılması istenebilir; mazeret ortadan kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde mazeret belgesiyle birlikte başvurulmalıdır. Başvuru UYAP üzerinden veya AYM’ye doğrudan yapılır; ücret 2026 yılı için güncel başvuru harcı kadardır.
İdari İşlemlerde Tipik İhlal Alanları
AYM idari yargıdan gelen başvurularda sıklıkla şu hak ihlallerini inceler: (i) Mülkiyet hakkı (Anayasa m.35): kamulaştırma, kamulaştırmasız el atma, imar işlemleri, idari para cezaları, memurun mali haklarının kesilmesi. (ii) Adil yargılanma hakkı (m.36): makul sürede yargılanma, silahların eşitliği, gerekçeli karar hakkı; idari yargıda uzun süren davalar tipik ihlal nedenidir. (iii) İfade özgürlüğü (m.26): memur disiplin cezalarında ifade nedeniyle verilen cezalar. (iv) Örgütlenme ve toplantı özgürlüğü (m.33-34): sendikal faaliyet nedeniyle disiplin cezası. (v) Özel hayatın gizliliği (m.20): idari denetim sırasında toplanan verilerin hukuka aykırı kullanılması. (vi) Eşitlik (m.10): ayrımcı uygulama iddiaları.
İhlal Kararının Sonuçları
AYM ihlal kararı verdiğinde 6216 s. K. m.50 uyarınca: (i) Temel hak ihlalinin tespiti yapılır. (ii) İhlalin giderilmesi için yapılacak işlemler belirtilir; gerekirse yeniden yargılama yapılması veya işlemin yeniden tesisi istenir. (iii) Tazminat gerekiyorsa ve yeniden yargılamada elde edilemeyecekse miktar belirlenir. (iv) Karar idari yargı mercilerini bağlar; idare ve mahkeme kararı uygulamakla yükümlüdür. AYM kararları erga omnes değil; sadece davanın tarafları için bağlayıcıdır, ancak emsal değer taşır. AYM kararı uygulanmazsa Anayasa m.153/son ve m.138/son uyarınca sorumluluk doğar. İhlal kararı verilmezse iç hukuk yolları tükenmiş sayılır; davacı AİHM’e başvurabilir.
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 1982 Anayasa | m.2 | Hukuk devleti ilkesi |
| 1982 Anayasa | m.125 | İdarenin her türlü eylem ve işlemine yargı yolu |
| 1982 Anayasa | m.129 | Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin sorumluluğu |
| 2577 s. İYUK | m.2 | İptal ve tam yargı davaları |
| 2577 s. İYUK | m.7 | Dava açma süresi (60 gün/30 gün) |
| 2577 s. İYUK | m.10-11 | İdari başvuru ve süreyi durdurma |
| 2577 s. İYUK | m.12-13 | Tam yargı davası ile işlemin iptali arasındaki ilişki |
| 2577 s. İYUK | m.27 | Yürütmenin durdurulması |
| 2577 s. İYUK | m.45 | İstinaf (bölge idare mahkemesi) |
| 2577 s. İYUK | m.46-49 | Temyiz (Danıştay) |
| 657 s. Kanun | m.125 | Disiplin cezası dereceleri |
| 657 s. Kanun | m.130 | Savunma hakkı ve usulü |
| 2942 s. Kanun | m.10 | Kamulaştırma bedel tespit ve tescil davası |
| 3194 s. Kanun | m.18 | İmar uygulaması (parselasyon) |
| 4734 s. Kanun | m.54-56 | İhalelere şikayet ve itirazen şikayet |
| 6100 s. HMK | m.114 | İdari yargıda dava şartları benzer uygulama |
| AYM Kanunu (6216) | m.45-49 | Bireysel başvuru (30 gün) |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- İdare Mahkemesi: İptal davası, tam yargı davası, yürütmenin durdurulması talebi (İYUK m.2).
- Vergi Mahkemesi: Vergi tarhiyatı, ceza kesme ve vergi idari işlemleri (sadece vergi hukukunda).
- Bölge İdare Mahkemesi: İstinaf (İYUK m.45), yürütmenin durdurulması itirazı.
- Danıştay: İlk derece mahkeme kararlarından temyiz incelemesi (İYUK m.46), bazı işlemlerde ilk derece görev.
- Anayasa Mahkemesi: Bireysel başvuru (6216 s. K. m.45-49; iç yollar tükendikten sonra 30 gün).
- Kamu İhale Kurumu (KİK): 4734 s. Kanun m.54-56 kapsamında itirazen şikayet.
- İlgili Bakanlık/Üst Kurul: İdari başvuru (İYUK m.11) ve zorunlu idari itiraz mercii.
İlgili İçerikler
Sıkça Sorulan Sorular
Bireysel başvuru süresi ne kadardır?
6216 s. K. m.47/5 uyarınca iç hukuk yollarının tüketildiği nihai kararın tebliğinden itibaren 30 gündür. Süre hak düşürücüdür; mücbir sebep halinde 15 günlük ek süre ile uzatma istenebilir.
İdari yargıda hangi yollar tüketilmelidir?
İdare/vergi mahkemesi kararından sonra istinaf (bölge idare mahkemesi) veya temyiz (Danıştay) yolları kullanılmalı ve nihai karar alınmalıdır. Tüketilmeyen yol varsa başvuru kabul edilmez.
İhlal kararı verilirse ne olur?
6216 s. K. m.50 uyarınca AYM ihlali tespit eder, giderilmesi için yeniden yargılama/işlemi yeniden tesis isteyebilir ve gerekirse tazminata hükmeder. İdare ve mahkeme karara uymakla yükümlüdür.