Türk Medeni Kanunu’nun 560. ve devamı maddelerinde düzenlenen tenkis davası, mirasbırakanın sağlığında veya ölüme bağlı tasarrufuyla saklı paylı mirasçıların hakkını ihlal eden kazandırmaların yasal sınıra çekilmesini sağlayan bir hukuk davasıdır. Eş, altsoy ve anne-baba kanunun belirlediği oranlarda saklı pay sahibidir; bu pay, mirasbırakanın tasarruf yetkisi dışında kalan kısmı oluşturur. Tenkis hem ölüme bağlı tasarruflara (vasiyetname, miras sözleşmesi) hem de sağlararası bağışlamalara karşı yöneltilebilir.
Saklı Pay ve Tasarruf Edilebilir Kısım
Saklı pay, yasal miras payının kanunda gösterilen oranıdır. Altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısı, anne ve babanın dörtte biri, sağ kalan eşin ise mirasçı olduğu grupla birlikte değişen oranlardadır. Mirasbırakanın bu sınırı aşan kazandırmaları, saklı pay sahibinin tenkis talebiyle indirilir. Tenkiste sıra önemlidir: önce ölüme bağlı tasarruflar, sonra sağlararası kazandırmalar — son edinilenden başlanarak geriye doğru indirim yapılır.
İlgili Yargıtay Kararı
Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin kararı, saklı pay sahibi mirasçıların tenkis talebini ele almakta; mirasbırakanın tasarruf edebileceği oranın aşılması halinde tenkisin nasıl uygulanacağını, saklı payın hesaplanma yöntemini, terekeye dahil değerlerin tespit usulünü ve tenkiste sıra ilkelerini ortaya koymaktadır. Karar, somut olayda terekeye dahil edilen değerlerin denkleştirme yoluyla saklı pay hesabına yansıtılması ve tenkisin orantılı uygulanması bakımından yol göstericidir.
Yargıtay 1. HD, E. 2024/963, K. 2025/1790, 13.03.2025 — Karar metni
Dava Açma Süresi ve Yetkili Mahkeme
Tenkis davası açma süresi, saklı pay sahibinin saklı payını ihlal eden tasarrufu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamenin açılması veya mirasbırakanın ölümünden itibaren on yıldır. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi, yetkili mahkeme mirasbırakanın son yerleşim yerindeki mahkemedir. Dava aile içi paylaşım dengesizliklerini düzelten temel bir korumadır. Saklı pay sahiplerinin haklarının kripto varlık gibi yeni nesil malvarlığı kalemlerinde nasıl korunduğu konusunda boşanmada edinilmiş mal ve mirasta tereke — kripto varlık açısından yazısına bakılabilir.
Muris Muvazaası ile İlişkisi
Saklı payın ihlalinde mirasbırakanın muvazaalı işlemleri sıklıkla gündeme gelir. Mirastan mal kaçırma amacıyla yapılan görünüşte satış ve gerçekte bağış nitelikli işlemlerde, tenkisten önce muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil davası açılabilir. İki dava birbirinin alternatifi olarak da yürütülebilir; somut olayın delillerine göre talep şekli belirlenir.
Davayı Açabilecek Kişiler ve Aktif Husumet
Tenkis davasını saklı paylı mirasçılar açabilir. TMK m. 506 uyarınca saklı paylı mirasçılar; altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eştir. Saklı paylı olmayan mirasçılar (kardeşler, daha uzak hısımlar) tenkis talebinde bulunamaz. Aktif husumet bakımından her bir saklı paylı mirasçı bağımsız biçimde dava açabilir; başka bir saklı paylı mirasçının davaya katılması zorunlu değildir. Ancak hükmün etkisi yalnızca davacının saklı payına ilişkin kısımla sınırlı kalır; diğer mirasçılar lehine genişletilmez. Miras hukuku uygulamasında her bir saklı paylı mirasçının kendi hakkı bakımından bağımsız bir hukuki konum sahibi olduğu açıkça vurgulanmaktadır.
Tenkise Tabi Sağlararası Kazandırmalar
TMK m. 565 hükmü, sağlararası kazandırmaların hangi koşullarda tenkise tabi olduğunu sıralamaktadır. Mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde adet üzere verilen hediyeler dışında yaptığı bağışlar, mirasçılık sözleşmesi gereği ya da saklı pay kurallarını etkisiz kılma kastıyla yapılan kazandırmalar tenkise tabidir. Aile vakıflarına ya da derneklere yapılan kazandırmalar bakımından da bu çerçevede değerlendirme yapılır. Mirasbırakanın saklı pay kurallarını etkisiz kılma kastının ortaya konulmasında; kazandırmaların oranı, lehine kazandırma yapılan kişinin mirasbırakana yakınlığı, kazandırmanın zamanlaması gibi karineler kullanılır.
Tenkiste Sıra ve Oran
TMK m. 570 uyarınca tenkis, önce ölüme bağlı tasarruflarda, sonra sağlararası kazandırmalarda yapılır. Ölüme bağlı tasarrufların tümü orantılı biçimde indirime tabi tutulur. Sağlararası kazandırmalarda ise en son tarihli kazandırmadan başlayarak geriye doğru indirim uygulanır. Bu sıralama, mirasbırakanın iradesinin korunması ile saklı paylı mirasçının korunması arasındaki dengeyi sağlamaya yöneliktir. Birden fazla lehine kazandırma yapılan kişi bulunduğunda, her birinden orantılı biçimde indirim yapılır.
İade Borcu ve Aynen-Bedeli
Tenkis hükmü, mirasbırakanın saklı payı zedeleyen kazandırmalarına yönelik bir indirim ve geri verme borcunu doğurur. Aynen iade mümkün olduğunda, kazandırılan malın saklı payı zedeleyen kısmı aynen iade edilir. Taşınmaz mallarda bölünme olanağı, bağımsız bölüm oluşturulabilirlik ve imar mevzuatı çerçevesinde değerlendirilir. Aynen iadenin mümkün olmadığı hâllerde, kazandırma değerinin bedele dönüştürülerek iadesi söz konusudur. Bu değerleme, dava tarihindeki rayiç değer esas alınarak bilirkişi marifetiyle yapılır. Kripto varlık ve dijital değerler bakımından miras paylaşımının özellikleri için kripto varlık ve tereke başlıklı çalışmamız incelenebilir.
Sık Karşılaşılan Hatalar
Uygulamada en sık görülen hata, muris muvazaası ile tenkis davası taleplerinin terditli ileri sürülmemesi ve ikisinin birbirine alternatif olduğunun gözden kaçırılmasıdır. Muris muvazaası iddiası ispatlandığında tüm devir geçersiz sayılırken; tenkis halinde sadece saklı payı zedeleyen kısım iade edilir. Bir diğer hata, hak düşürücü sürelerin doğru hesaplanmamasıdır. Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl, kazandırmanın yapıldığı tarihten itibaren on yıllık üst süre içinde dava açılması gerekir. Muris muvazaası bakımından ayrıntılı analiz için muris muvazaası konulu çalışmamız tamamlayıcı niteliktedir.