Deniz sigortası, 6102 sayılı TTK’nın 1453-1520. maddelerinde düzenlenen ve denizcilik faaliyetleri ile bağlantılı rizikoları teminat altına alan özel bir sigorta türüdür. Gemi (hull), yük (kargo), navlun, acil yardım (salvage) ve sorumluluk sigortası gibi alt türleri kapsar. Genel sigorta hükümlerinden farklı olarak denizcilik pratiği ve uluslararası kurallar (Marine Insurance Act, ICC clauses) dikkate alınır. Bu rehberde deniz sigortasının özel hükümleri ve uygulaması ele alınmaktadır.
Deniz Sigortasının Konusu ve Türleri
TTK m.1453 uyarınca deniz sigortası her türlü denizcilik faaliyetini rizikodan koruyabilir. Başlıca alt türler:
- Gemi sigortası (Hull Insurance): geminin kendisinin hasar veya kaybına karşı teminat
- Yük (kargo) sigortası: taşınan malların kaybı, hasarı veya çalınması
- Navlun sigortası: taşıma bedeli alacağının tehlikeye girmesi
- Sorumluluk sigortası (P&I): armatörün üçüncü kişilere karşı sorumluluğu
- Müsadere, savaş ve grev rizikoları (War Risks – özel klozla)
- İnşaat sigortası (Builders’ Risk): gemi inşaatı sürecinde hasar
- Harb sürekli teminatı (Continuous War Cover) – uzun vadeli
Sigortalanabilir Menfaat ve Değer (TTK m.1457)
TTK m.1457 uyarınca bir kişinin bir deniz menfaatinde sigortalanabilir menfaati varsa, bu menfaatini sigortalatabilir. Menfaat sahipleri:
- Gemi sahibi, kiracısı veya charterer
- Malın maliki, taşıyıcı veya alıcı (CIF-FOB satış şartlarına göre)
- Tonaj veya navlun alacaklısı
- İpotek alacaklısı (armatörün gemisine ipotek) — TTK m.1015-1023
- P&I kulüplerinin üyeleri
Sigortalı değer; geminin veya yükün piyasa değeri, navlun bedeli veya sözleşmeyle belirlenen değer olabilir. Aşkın sigorta (overinsurance) ve eksik sigorta (underinsurance) özel kurallara tabidir.
Genel Avarya ve Özel Avarya
Deniz sigortasının özelliklerinden biri genel avarya (general average) kurumudur:
- Genel avarya: tüm taraflara yararı olan ortak sacrifice (deniz tehlikesinde yük atma gibi)
- Genel avarya masrafları ve zararları, York-Antwerp Kuralları çerçevesinde gemi, yük ve navlun sahiplerince payalaştırılır
- Özel avarya: sadece tek bir tarafın uğradığı zararlar (normal fırtına hasarı)
- Sigortacı özel avaryayı kural olarak karşılar; genel avaryadaki katkı payını da öder
- TTK m.1272-1298 ve York-Antwerp Rules uygulanır
- Deniz kazasında emin liman giderleri, kurtarma ödülleri genel avaryaya dahil edilebilir
Rizikonun Gerçekleşmesi ve Tazminat
Sigortalı rizikonun gerçekleşmesini sigortacıya derhal bildirmekle yükümlüdür (TTK m.1421). Deniz sigortasında özel durumlar:
- Constructive Total Loss (CTL): onarım bedelinin sigortalı değeri aşması
- Actual Total Loss (ATL): geminin tamamen yok olması veya bulunamaması
- Abandonment: sigortalı malın sigortacıya bırakılması (TTK m.1474-1476)
- Kurtarma ve koruma giderleri: sigortalı sigortacının yararına harcama yapmak zorundadır
- Notice of Abandonment: zamanında verilmemesi hakları etkiler
- Sigorta bedeli ile sınırlı tazminat yükümlülüğü
- Geminin gecikmesi veya seyir sapması (deviation) halinde teminat düşebilir
Uluslararası Klozlar ve Uygulamalar
Deniz sigortası uygulamasında uluslararası kabul görmüş klozlar yaygın olarak kullanılır:
- Institute Cargo Clauses (ICC A, B, C): yük sigortası standart klozları
- Institute Time Clauses Hulls (ITC-H): gemi zaman sigortası
- International Hull Clauses (IHC): modern gemi sigortası
- Warranties (Garantiler): sınıflandırma, klâs ve sefer sınırlamaları
- Deductibles (Franchize): sigortalının katılım payı
- Seaworthiness (denizde yüzülebilirlik) garantisi ihlali sözleşmeyi sona erdirir
- New for Old farkları, hurdaya ayrılma değeri, kısmi zarar hesapları
Yerel Türk hukuku ile uluslararası klozlar arasında çatışma halinde TTK emredici hükümleri öncelikli kabul edilir; ancak iradi hükümlerde uluslararası kural hakim olur.
İlgili Mevzuat Tablosu
| Kanun / Madde | Konu |
|---|---|
| 6102 TTK m.1401 | Sigorta sözleşmesinin tanımı |
| 6102 TTK m.1409-1417 | Sigorta sözleşmesinin kurulması, genel şartlar |
| 6102 TTK m.1418-1419 | Sözleşmenin feshi ve cayma hakkı |
| 6102 TTK m.1421 | Rizikonun gerçekleşmesi ve ihbar yükümlülüğü |
| 6102 TTK m.1423-1427 | Sigortalının yükümlülükleri |
| 6102 TTK m.1434 | Primin ödenmemesinin sonuçları |
| 6102 TTK m.1435-1439 | Sözleşme öncesi ihbar ve beyan yükümlülüğü |
| 6102 TTK m.1453-1520 | Deniz sigortası hükümleri |
| 6102 TTK m.1472 | Sigortacının halefiyeti (rücu hakkı) |
| 6102 TTK m.1478 | Zorunlu sigortalar |
| 5684 Sigortacılık K. | Sigortacılık düzenlemeleri, lisans ve denetim |
| 2918 KTK m.91-111 | Zorunlu trafik mali sorumluluk sigortası |
| 2918 KTK m.98 | Destekten yoksun kalma tazminatı |
| 6305 Afet Sigortası K. | Zorunlu deprem sigortası (DASK) |
| 6098 TBK m.49-56 | Haksız fiil ve tazminat |
| 6098 TBK m.72 | Haksız fiil zamanaşımı (2/10 yıl) |
| HMK m.1-34 | Görev ve yetki hükümleri |
Sıkça Sorulan Sorular
Deniz sigortasında zamanaşımı ne kadar?
TTK m.1420 uyarınca sigorta sözleşmesinden doğan istemler, iki yılda zamanaşımına uğrar. Ancak denizcilik alacakları için özel hükümler (TTK m.1290, 1293) daha uzun süreler öngörebilir.
Constructive Total Loss (CTL) nedir?
Geminin veya yükün fiilen yok olmamakla birlikte, onarım ve kurtarma masraflarının sigorta değerini aşması halinde hukuken tam zayi sayılmasıdır. Sigortalı abandonment beyanı vererek tam tazminat talep edebilir (TTK m.1474).
Genel avaryada sigortanın rolü nedir?
Gemi ve yük sahibinin genel avaryaya katılım payı sigorta teminatı kapsamındadır; sigortacı sigortalının payını öder ve diğer sigortacılara rücu edebilir.
İlgili Rehberler