Tasarrufun iptali davası (actio pauliana), borçlunun alacaklılarını zarara uğratma amacıyla yaptığı işlemlerin, ilgili alacaklı bakımından hükümsüz sayılmasını amaçlar. Bu dava İİK m.277-284 arasında düzenlenmiş olup üç temel karine grubuna dayanır: ivazsız tasarruflar, acz hâlinde yapılan tasarruflar ve hileli tasarruflar. Aşağıda davanın kimler tarafından açılabileceği, tabi olduğu süreler ve doğurduğu sonuçlar açıklanmaktadır.
Davanın Amacı ve Hukuki Niteliği
Bu dava, borçlunun malvarlığından çıkardığı değerler üzerinde alacaklının cebri icra yoluyla takibe devam edebilmesini sağlar. Tasarruf bütünüyle geçersiz hâle gelmez; yalnızca davacı alacaklıya karşı etkisiz kabul edilir. Üçüncü kişi malı geri vermek zorunda olmasa da, alacaklı o mal üzerinde haczini sürdürerek alacağını tahsil edebilir. Niteliği itibarıyla bir eda davası olan bu yol, borçlu ile üçüncü kişi arasındaki ilişkiyi sona erdirmez; sonuçlarını yalnızca alacaklı ile üçüncü kişi arasında doğurur.
İvazsız Tasarruflar (İİK m.278)
İİK m.278 hükmüne göre, borçlunun iflasından ya da haczin konusunu oluşturan tasarrufun tarihinden geriye doğru iki yıl içinde gerçekleştirdiği ivazsız (karşılıksız) işlemler, iflas veya aciz hâlinde alacaklının istemiyle iptal edilebilir. Bağış, hediye ve gerçekte karşılıksız sayılan devirler bu kapsama girer. Maddede; eşler, üstsoy-altsoy ve kardeşler arasındaki olağanüstü hediyeler, mirastan feragat ve borçtan karşılıksız kurtulma gibi bazı kazandırmalar da ivazsız kabul edilir. Burada alacaklının iyiniyetli olup olmadığına bakılmaz; işlemin objektif olarak karşılıksız olması yeterlidir.
Acz Hâlindeki Tasarruflar (İİK m.279)
İİK m.279 ise acz hâlindeki tasarrufları düzenler. Borçlunun, haczin konusunu oluşturan tasarruf tarihinden önceki iki yıl içinde yaptığı şu işlemler iptale tabidir: vadesi henüz gelmemiş bir borcun ödenmesi, alışılmışın dışındaki araçlarla yapılan ödemeler, mevcut olmayan bir borç için teminat verilmesi ve var olan bir borç için olağan dışı güvence sağlanması. Bu durumlarda üçüncü kişinin borçlunun içinde bulunduğu aczi bildiği veya bilmesi gerektiği karine olarak kabul edilir; aksini ispat yükü üçüncü kişiye düşer.
Hileli Tasarruflar (İİK m.280)
İİK m.280 ise alacaklılara zarar verme kastıyla yapılan ve üçüncü kişinin bu kastı bildiği ya da bilmesi gerektiği tüm tasarrufların iptalini öngörür. Buradaki süre, iflastan veya haczin konusu olan tasarruf tarihinden geriye doğru beş yıldır. İspatı görece zor olmakla birlikte en geniş kapsamlı iptal sebebi budur. Uygulamada aile bireyleri arasındaki devirler, şirket ortakları arasındaki satışlar ve muvazaa kuşkusu uyandıran yakın tarihli işlemler bu madde çerçevesinde değerlendirilir.
Davanın Tarafları, Süresi ve Sonucu
Dava, elinde aciz belgesi bulunan alacaklı ya da iflas masası tarafından açılabilir (İİK m.277). Davalı taraf, borçlu ile tasarrufun kendisine yapıldığı üçüncü kişidir; zincirleme devirlerde iyiniyetli olmayan sonraki malikler de davaya dahil edilir (m.282). Dava açma süresi İİK m.284 uyarınca beş yıl olup tasarruf tarihinden itibaren işlemeye başlar. Görevli ve yetkili mahkeme asliye hukuk mahkemesi; tarafların tacir olması hâlinde asliye ticaret mahkemesidir.
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 2004 s. İİK | m.16 | İcra mahkemesine şikayet |
| 2004 s. İİK | m.32 | İlamlı icrada icra emri |
| 2004 s. İİK | m.58-60 | İlamsız takipte takip talebi ve ödeme emri |
| 2004 s. İİK | m.62 | Borca itiraz (7 gün) |
| 2004 s. İİK | m.67-68 | İtirazın iptali ve kaldırılması |
| 2004 s. İİK | m.72 | Menfi tespit ve istirdat davası |
| 2004 s. İİK | m.83 | Maaş ve ücret haczi sınırları |
| 2004 s. İİK | m.85-105 | Haciz uygulaması ve haczin konusu |
| 2004 s. İİK | m.96-99 | İstihkak iddiası ve davası |
| 2004 s. İİK | m.100-101 | Hacze iştirak (kesin ve geçici) |
| 2004 s. İİK | m.134 | İhalenin feshi davası |
| 2004 s. İİK | m.142 | Sıra cetveline itiraz |
| 2004 s. İİK | m.154-166 | İflas davası ve iflasın sonuçları |
| 2004 s. İİK | m.167-170 | Kambiyo senetlerine özgü takip |
| 2004 s. İİK | m.269 | Kira ilişkisinde tahliye takibi |
| 2004 s. İİK | m.277-284 | Tasarrufun iptali davası |
| 2004 s. İİK | m.285-308 | Konkordato başvurusu, mühlet ve tasdik |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- İcra Dairesi: Takip talebi, ödeme emri, haciz işlemleri, e-haciz ve e-satış (UYAP) işlemleri.
- İcra Mahkemesi: İİK m.16 şikayeti, itirazın kaldırılması, ihalenin feshi, istihkak davaları.
- Asliye Ticaret Mahkemesi: İflas davası (İİK m.154), konkordato (İİK m.285), iflasın ertelenmesi yerine konkordato başvurusu.
- Asliye Hukuk Mahkemesi: İtirazın iptali (İİK m.67), menfi tespit (İİK m.72), tasarrufun iptali (İİK m.277).
- Sulh Hukuk Mahkemesi: İİK m.269 kira tahliye itirazın kaldırılması (İİK m.269/c).
- UYAP e-Satış Portalı: Hacizli mallarda elektronik açık artırma ile satış.
İlgili İçerikler
Sıkça Sorulan Sorular
Tasarrufun iptali davasında süre ne kadardır?
İİK m.284 uyarınca 5 yıllık hak düşürücü süre vardır; süre tasarrufun yapıldığı tarihten itibaren işler. Bu süre geçerse dava açılamaz.
İvazsız tasarruf ne zamana kadar iptale tâbidir?
İİK m.278 uyarınca iflastan veya haczin konusu olan tasarruftan geriye doğru 2 yıl içindeki ivazsız tasarruflar iptale tâbidir. Üçüncü kişinin iyiniyeti dikkate alınmaz.
Dava kazanılırsa mal kime döner?
Mal mülkiyeti üçüncü kişide kalmaya devam eder; ancak davacı alacaklı bakımından tasarruf etkisiz sayılır ve alacaklı malı haczedip sattırabilir.
Resmi Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
- Yargıtay Karar Arama (karararama.yargitay.gov.tr)
- UYAP Vatandaş Portalı (uyap.gov.tr)
- İstanbul Barosu (istanbulbarosu.org.tr)
- T.C. Adalet Bakanlığı (adalet.gov.tr)
- Türkiye Barolar Birliği (barobirlik.org.tr)
Hazırlayan Hukuku
Av. Bilal ALYAR — İstanbul Barosu Sicil No: 54965
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu (2015). Aile hukuku, ceza hukuku, kripto para hukuku, bilişim hukuku, şirketler hukuku ve vergi hukuku alanlarında faaliyet göstermektedir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; somut hukuki görüş ya da avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her dosya kendine özgü koşullar içerdiğinden, hukuki sorunlarınız için bir avukata danışmanız önerilir.