Çocuk Ceza Hukuku — 5395 SK ve Yaş Grupları Rehberi 2026
Çocuk ceza hukuku; yetişkin ceza hukukundan yaş grupları, yargılama usulü, ceza indirimi ve koruma tedbirleri bakımından köklü farklar içerir. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK), 5237 sayılı TCK m.31 ve Çocuk Koruma Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik çerçevesinde çocuklara özgü koruyucu-destekleyici tedbirler ve yargılama ilkeleri uygulanır.
Çocuk Tanımı ve Yaş Grupları
5395 SK m.3 uyarınca çocuk, daha erken yaşta ergin olsa bile 18 yaşını doldurmamış kişidir. Ceza sorumluluğu yönünden TCK m.31 üç ana grup belirler:
- 0-12 yaş (12 yaşını doldurmamış): Ceza sorumluluğu yoktur. Kovuşturma yapılmaz; güvenlik tedbiri ve koruyucu-destekleyici tedbir uygulanır.
- 12-15 yaş (12 yaşını doldurmuş, 15 yaşını doldurmamış): Fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ya da davranışlarını yönlendirme yeteneği yoksa sorumsuz; varsa indirimli ceza (TCK m.31/2).
- 15-18 yaş (15 yaşını doldurmuş, 18 yaşını doldurmamış): Ceza sorumluluğu vardır ancak indirim uygulanır (TCK m.31/3).
TCK m.31 Yaş İndirimleri
12-15 yaş arasında sorumlu bulunan çocuk hakkında: ağırlaştırılmış müebbet yerine 12-15 yıl, müebbet yerine 9-11 yıl, diğer cezalarda yarı oranında indirim ve cezanın yedi yılı geçmemesi kuralı uygulanır. 15-18 yaş arasında: ağırlaştırılmış müebbet yerine 18-24 yıl, müebbet yerine 12-15 yıl, diğer cezalarda üçte bir oranında indirim yapılır.
Koruyucu ve Destekleyici Tedbirler (5395 m.5-11)
Çocuk hakkında cezanın alternatifi olarak ya da cezaya ek olarak şu tedbirler uygulanabilir: danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık ve barınma tedbirleri. Aile mahkemesi veya çocuk hakimi karar verir. Bu tedbirler, çocuğun üstün yararı ilkesi (UN Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3) kapsamında şekillenir. Tedbirlerin uygulanmasında ASHB Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve il müdürlükleri yetkilidir.
Çocuk Mahkemeleri ve Yargılama Usulü
Çocuklar yönünden Çocuk Ağır Ceza Mahkemeleri ve Çocuk Mahkemeleri özel görevlendirilmiştir (5395 m.25). Yargılama kural olarak kapalı yapılır. Duruşmalarda sosyal inceleme raporu (5395 m.35) alınması esastır; bu rapor çocuğun aile, eğitim, çevre, gelişim ve kişilik durumunu değerlendirir. Çocuk müdafi ile yargılanmak zorundadır; müdafi yoksa baro görevlendirir (CMK m.150).
HAGB, Erteleme ve Denetimli Serbestlik
Çocuk hakkında kurulan hükümde koşulları varsa CMK m.231 HAGB (ceza üst sınırı çocuklarda da iki yıldır; üç yıl olan, çocuklara özgü denetim süresidir — 5395 sayılı Kanun m.23/1), TCK m.51 erteleme ve 5275 m.105/A denetimli serbestlik uygulanabilir. Yaş küçüklüğü indirimi sonrası ceza eşikleri oldukça düşer ve alternatif yaptırımlar devreye girer. Ayrıca çocuk cezaevlerinde infaz, yetişkinlerden ayrı ve eğitim odaklıdır.
Yeni Kurum: Yönlendirme Tedbirleri (5395 SK m.5/A, 8 Ağustos 2026)
Çocuk Koruma Kanununa 8/8/2026 tarihli ve 7593 sayılı Kanunun 9. maddesiyle eklenen m.5/A, koruyucu ve destekleyici tedbirlerin yanına yönlendirme tedbirleri adıyla yeni bir kategori getirmiştir. Bu tedbirler, ceza sorumluluğu olmayan adli süreçteki çocuklar bakımından çocuklara özgü güvenlik tedbiri olarak anlaşılır. Beş tür öngörülmüştür.
- Sosyal ve toplumsal hizmetler tedbiri: Spor kulüpleri, gençlik merkezleri ve spor tesislerinde; Gençlik ve Spor Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yerel yönetimlerce yerine getirilmek üzere 20 saatten 300 saate kadar psikososyal gelişime katkı sağlayacak görev alma.
- Dijital risklerden korunma tedbiri: Çocuğun kullandığı telefon cihazı, telefon hattı veya bilgisayar, tablet ve benzeri dijital cihazların bildirilerek, tedbir kararından sonraki hareketlerinin 3 aydan az, 2 yıldan fazla olmamak üzere Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu ile Siber Güvenlik Başkanlığınca takip yazılımlarıyla denetime açılması; riskli olarak tanımlı dijital mecra, uygulama ve platformlara erişimin engellenmesi.
- Kitap ve kütüphane tedbiri: Kütüphane ve okuma salonu gibi yerlerde Kültür ve Turizm Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, üniversiteler ve yerel yönetimlerce yerine getirilmek üzere 20 saatten 300 saate kadar görev alma veya belirlenen eserleri okuma.
- Çevreye saygı ve çevre temizliği tedbiri: Tarım ve Orman Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, üniversiteler ve yerel yönetimlerce yerine getirilmek üzere park, bahçe, sahil gibi belirlenecek bir bölgede 20 saatten 300 saate kadar çevre temizliği, bitki bakımı, ağaçlandırma ve çiçeklendirme faaliyetlerine katılma.
- Bağımlılık tedbiri: Tütün, nikotin, alkol, kumar, uyuşturucu ve uyarıcı madde ile davranışsal bağımlılıklar bakımından Sağlık Bakanlığı, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ve Yeşilay tarafından belirlenecek tedavi ve rehabilitasyon programlarını tamamlama.
Tedbirlerin yerine getirilmesinde 5395 sayılı Kanun m.45/3-4 uygulanır; usul ve esaslar Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.
Çocukta HAGB’de İki Yeni Kural (5395 SK m.23/2 ve 23/3)
- Yönlendirme tedbiri denetimli serbestlik yükümlülüğü olur (m.23/2): Adli süreçteki çocuk hakkında HAGB kararı verilmesi hâlinde, m.5/A’daki yönlendirme tedbirlerinden uygun görülen biri veya birkaçı denetimli serbestlik tedbiri olarak da uygulanır. Yükümlülükler m.5/A’da belirtilen kurumlarca yerine getirilir.
- Zarar az ise giderme şartı aranmayabilir (m.23/3): Suçun işlenmesi nedeniyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın az olması hâlinde, adli süreçteki çocuklar hakkında HAGB kararı verilebilmesi için zararın giderilmesi şartı aranmayabilir. Yetişkinlerde mutlak olan bu koşul, çocuklar bakımından hâkimin takdirine bırakılmıştır. Savunma açısından bu, ödeme gücü olmayan çocuk dosyalarında HAGB’nin önünü açan en önemli yeniliktir.
Ayrıca CMK m.231’in HAGB’ye ilişkin bütün fıkraları 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanunun 15. maddesiyle yeniden yazılmıştır: sanığın kabulü artık koşul değildir, zarar denetim süresince aylık taksitlerle giderilebilir, karara karşı kanun yolu itiraz değil istinaftır ve ihlal hâlinde mahkeme cezanın yarısına kadar bir kısmının infaz edilmemesine karar verebilir. Çocuk dosyalarında bu hükümler, 5395 sayılı Kanunun özel kurallarıyla birlikte uygulanır.
Adli Sicil ve Arşiv — Çocuk Özel Rejimi
5352 SK m.12 kapsamında çocuk hakkındaki adli sicil ve arşiv kayıtları gizli tutulur ve sadece belirli mercilerce (soruşturma/kovuşturma, askerlik, memuriyet başvuru gibi) görülebilir. Çocuk yargılamasında özel olarak, çocuğun geleceğinin korunması ilkesi (UN ÇHS) nedeniyle sicil kaydının silinmesi/arşive alınması daha kısa sürelerde mümkündür. HAGB kararı çocukta da adli sicile işlemez.
Uzlaştırma ve Çocuk
Uzlaştırma kapsamındaki suçlarda çocuk sanık lehine öncelikli olarak bu kurum işletilir (CMK m.253). Uzlaştırmada çocuğun velisi/vasisi ve müdafi süreçte aktif rol alır. Uzlaşma sağlandığında kovuşturmaya yer olmadığı (KYOK) kararı verilebilir.
Mevzuat Özeti ve Temel Atıflar
| Yaş Grubu | Sorumluluk | İndirim / Tedbir | Yetkili Merci |
|---|---|---|---|
| 0-12 | Ceza sorumsuzluk | Koruyucu-destekleyici tedbir | Çocuk Hakimi (5395 m.7) |
| 12-15 (algılama yok) | Sorumsuz | Güvenlik/koruyucu tedbir | Çocuk Mahkemesi |
| 12-15 (algılama var) | İndirimli | TCK m.31/2 — yarı indirim, max 7 yıl | Çocuk Mahkemesi / Çocuk Ağır Ceza |
| 15-18 | Sorumlu — indirimli | TCK m.31/3 — 1/3 indirim | Çocuk Ağır Ceza / Çocuk Mahkemesi |
| 18+ | Yetişkin | — | Asliye/Ağır Ceza |
| 5395 m.5-11 | Koruma tedbirleri | Danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma | ASHB/Çocuk Hizmetleri |
| 5395 m.25 | Çocuk mahkemeleri | Özel görev | HSK atama |
| 5395 m.35 | Sosyal inceleme | Rapor zorunlu | SİR uzmanı |
| CMK m.150 | Müdafi zorunlu | Baro atar | Baro CMK servisi |
| CMK m.231 | HAGB | Çocukta üst sınır 3 yıl | Çocuk Mahkemesi |
| 5352 SK m.12 | Sicil gizliliği | Arşive erken alma | Adli Sicil GM |
Sıkça Sorulan Sorular
12 yaşından küçük çocuk suç işlerse ne olur?
TCK m.31/1 gereği ceza sorumluluğu yoktur. Kovuşturma yapılmaz; koruyucu-destekleyici tedbir ve güvenlik tedbiri uygulanabilir. 5395 SK kapsamında çocuğun üstün yararı ilkesine göre aile, eğitim ve bakım odaklı müdahale yapılır.
15 yaşındaki çocuğun kasten yaralama cezası ne kadar?
TCK m.86-87 kapsamındaki cezalara TCK m.31/3 indirimi uygulanır (1/3 oranında). Sonrasında HAGB veya erteleme koşulları varsa bu alternatifler de değerlendirilir; sosyal inceleme raporu sonucuna göre karar şekillenir.
Çocuğun adli sicili silinir mi?
HAGB kararı zaten sicile işlemez. Mahkumiyet halinde 5352 SK m.12 kapsamında çocuğun sicil kayıtları arşive alınır ve gizli tutulur. Özel sürelerde silinebilir; güncel mevzuat takip edilmelidir.
İlgili Rehberler
- Ceza Hukuku İstanbul — Ana Rehber
- Ceza Hukuku Genel Rehberi
- HAGB CMK m.231 Rehberi
- Zamanaşımı Hesaplama Rehberi
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza göre uzman değerlendirmesi zorunludur.
Resmi Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr)
- Yargıtay Karar Arama (karararama.yargitay.gov.tr)
- UYAP Vatandaş Portalı (uyap.gov.tr)
- İstanbul Barosu (istanbulbarosu.org.tr)
- T.C. Adalet Bakanlığı (adalet.gov.tr)
- Türkiye Barolar Birliği (barobirlik.org.tr)
Hazırlayan Avukat
Av. Bilal ALYAR — İstanbul Barosu Sicil No: 54965
Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu (2015). Aile hukuku, ceza hukuku, kripto para hukuku, bilişim hukuku, şirketler hukuku ve vergi hukuku alanlarında faaliyet göstermektedir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; somut hukuki görüş ya da avukat-müvekkil ilişkisi oluşturmaz. Her dosya kendine özgü koşullar içerdiğinden, hukuki süreçlerde bir avukattan görüş alınması yararlı olabilir.