İdarenin hukuki sorumluluğu, Anayasa m.125/son ve 1961 Fransız idare hukuku geleneği izlenerek iki ana kategoride incelenir: kusurlu sorumluluk (hizmet kusuru) ve kusursuz sorumluluk. Bu ayrım tam yargı davasında tazminatın dayanağını belirler. Rehberde hizmet kusurunun unsurları, kişisel kusurdan ayrımı, kusursuz sorumluluk halleri ve tazminatın kapsamı ele alınır.
Hizmet Kusurunun Unsurları
Hizmet kusuru, idarenin yürüttüğü hizmetin kötü işlemesi, geç işlemesi veya hiç işlememesi hâlinde doğar. Yerleşik idari yargı uygulamasında hizmet kusurunun üç boyutu vardır: (i) Hizmetin kötü işlemesi: hizmet görülürken gösterilmesi gereken özen ve dikkate uyulmaması; örneğin yol bakım hizmetinde eksiklik, hastanede sterilizasyon yokluğu. (ii) Hizmetin geç işlemesi: acil ihtiyaçlara zamanında cevap verilmemesi; örneğin yangın bildirimine geç müdahale. (iii) Hizmetin hiç işlememesi: idarenin üstlendiği hizmeti yerine getirmemesi; örneğin okul olmasına rağmen öğretmen atamaması. Hizmet kusuru anonim bir kusurdur: belirli bir kamu görevlisi tespit edilmese bile hizmetin genel işleyişi kusurlu ise idare sorumludur. Zararın kapsamı: maddi zarar (gelir kaybı, tedavi masrafı) + manevi zarar + destekten yoksun kalma zararı.
Hizmet Kusuru-Kişisel Kusur Ayrımı
1982 Anayasa m.129/5 ve m.40/3 uyarınca memurlar ve diğer kamu görevlilerinin kusurlarından doğan zararlar için ilgilinin doğrudan idareye başvurulur; idare, ödediği tazminatı kusurlu kamu görevlisine rücu edebilir. Bu kural hem hizmet kusuru hem de kişisel kusur için geçerlidir. Ancak kişisel kusur kavramı gelişmiştir: (i) Hizmetten ayrılabilir nitelikte kişisel kusur: görevin sınırlarını aşan, ağır kusur veya kasıt içeren davranışlar (örn. görev dışı bir saldırı, hakaret, yaralama). Bu hâlde zarar gören doğrudan kamu görevlisine de başvurabilir. (ii) Hizmetle bağlantılı kişisel kusur: görevin ifası sırasında işlenen ancak hizmet-yapısal bir hata değil bireysel bir yanlış olan eylemler. Burada da ilk başvuru idareye yapılır; idare rücu hakkına sahiptir.
Kusursuz Sorumluluk Halleri
İdare, kusuru bulunmadığı hâllerde de zarardan sorumlu tutulabilir. Başlıca kusursuz sorumluluk esasları: (i) Risk ilkesi (sosyal risk): özellikle tehlikeli faaliyetlerden (örn. patlayıcı depolama, askerî atış) doğan zararlar. Yerleşik içtihatta terör olayları sırasında ölen/yaralanan üçüncü kişilerin zararları da sosyal risk esasıyla idareden istenebilir. (ii) Kamu külfetleri karşısında eşitlik ilkesi: genel bir kamu yararı için yapılan bir işlemin belirli kişilere orantısız zarar yüklemesi hâlinde o kişilere tazminat ödenir; örneğin kamulaştırmasız el atma. (iii) Tehlikeli objeler doktrini: tehlikeli iş ve yapılar (baraj, maden) etrafındaki zararlarda kusurdan bağımsız sorumluluk. (iv) Eşyanın bekçisi kuralı: idarenin mülkiyetinde veya sorumluluğundaki eşyadan doğan zararlar.
Tazminatın Kapsamı ve Hesaplama
İdarenin tazminat sorumluluğu TBK’nın haksız fiil hükümleri paralelinde değerlendirilmekle birlikte idare hukukunun özel ilkelerine tâbidir. Başlıca kalemler: (i) Maddi zarar – fiili zararlar (tedavi gideri, onarım masrafı, cenaze), iş göremezlik zararı (geçici ve sürekli), destekten yoksun kalma zararı. Hesaplamada PMF-1931 yaşam tablosu, ücret artış oranları ve teknik faiz (TRH2010 vb.) kullanılır. (ii) Manevi zarar – mağdurun manevi acısının giderilmesi; olay niteliğine göre yargıç takdir eder. (iii) Gecikmiş faiz – dava tarihinden itibaren yasal faiz işler. İdarenin tazminatı ödemesinin ardından kusurlu kamu görevlisine rücu hakkı 6098 TBK m.146 ve 657 s.K. m.13 çerçevesinde kullanılır.
Tam Yargı Davası Süresi ve Usul
Tam yargı davası İYUK m.13 uyarınca idari eylemden doğan zararlarda öncelikle idareye başvurulmasını öngörür: zararı öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halükârda olay tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulur; cevabın tebliği üzerine 60 gün içinde dava açılır. İdari işlemden doğan zararlarda ise genel 60 günlük süre işler (İYUK m.12). Tam yargı davası, iptal davası ile birlikte ya da ayrı olarak açılabilir. Mahkemece idarenin sorumluluğu tespit edilmesi hâlinde tazminat hükmolunur ve idare ödeme yapmakla mükelleftir. Ödenmeyen tazminatlar için icra takibi başlatılabilir.
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 1982 Anayasa | m.2 | Hukuk devleti ilkesi |
| 1982 Anayasa | m.125 | İdarenin her türlü eylem ve işlemine yargı yolu |
| 1982 Anayasa | m.129 | Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin sorumluluğu |
| 2577 s. İYUK | m.2 | İptal ve tam yargı davaları |
| 2577 s. İYUK | m.7 | Dava açma süresi (60 gün/30 gün) |
| 2577 s. İYUK | m.10-11 | İdari başvuru ve süreyi durdurma |
| 2577 s. İYUK | m.12-13 | Tam yargı davası ile işlemin iptali arasındaki ilişki |
| 2577 s. İYUK | m.27 | Yürütmenin durdurulması |
| 2577 s. İYUK | m.45 | İstinaf (bölge idare mahkemesi) |
| 2577 s. İYUK | m.46-49 | Temyiz (Danıştay) |
| 657 s. Kanun | m.125 | Disiplin cezası dereceleri |
| 657 s. Kanun | m.130 | Savunma hakkı ve usulü |
| 2942 s. Kanun | m.10 | Kamulaştırma bedel tespit ve tescil davası |
| 3194 s. Kanun | m.18 | İmar uygulaması (parselasyon) |
| 4734 s. Kanun | m.54-56 | İhalelere şikayet ve itirazen şikayet |
| 6100 s. HMK | m.114 | İdari yargıda dava şartları benzer uygulama |
| AYM Kanunu (6216) | m.45-49 | Bireysel başvuru (30 gün) |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- İdare Mahkemesi: İptal davası, tam yargı davası, yürütmenin durdurulması talebi (İYUK m.2).
- Vergi Mahkemesi: Vergi tarhiyatı, ceza kesme ve vergi idari işlemleri (sadece vergi hukukunda).
- Bölge İdare Mahkemesi: İstinaf (İYUK m.45), yürütmenin durdurulması itirazı.
- Danıştay: İlk derece mahkeme kararlarından temyiz incelemesi (İYUK m.46), bazı işlemlerde ilk derece görev.
- Anayasa Mahkemesi: Bireysel başvuru (6216 s. K. m.45-49; iç yollar tükendikten sonra 30 gün).
- Kamu İhale Kurumu (KİK): 4734 s. Kanun m.54-56 kapsamında itirazen şikayet.
- İlgili Bakanlık/Üst Kurul: İdari başvuru (İYUK m.11) ve zorunlu idari itiraz mercii.
İlgili İçerikler
Sıkça Sorulan Sorular
Hizmet kusuru ile kişisel kusur farkı nedir?
Hizmet kusuru anonim bir kusurdur; hizmetin genel işleyişindeki aksaklıktan doğar ve sorumluluk idarenindir. Hizmetten ayrılabilir ağır kişisel kusurda (kasıt, görevin dışına çıkma) mağdur doğrudan kamu görevlisine de başvurabilir.
Terör olaylarından doğan zarar idareden istenebilir mi?
Evet. Yerleşik içtihatta sosyal risk ilkesi uyarınca üçüncü kişilerin terör zararları kusursuz sorumluluk kapsamında idareden talep edilebilir. 5233 s. K. kapsamında ayrıca idari ödeme yolu vardır.
Tam yargı davası süresi nedir?
İdari eylemlerde: zararın öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve olaydan itibaren 5 yıl içinde idareye başvuru, cevap üzerine 60 gün içinde dava (İYUK m.13). İdari işlemlerden doğan zararlarda genel 60 günlük süre geçerlidir (m.12).