Menfi Tespit Davası: Çek ve Bono Bakımından Borçlu Olunmadığının Tespiti

Menfi tespit davası (çek/bono ve borçlu olunmadığının tespiti) hakkında detaylı bilgi için Menfi Tespit Davası Rehberi sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Menfi tespit davası, bir borç ilişkisinin var olmadığının veya hükümsüz olduğunun mahkemece tespitini amaçlar. Özellikle çek ve bono gibi kambiyo senetlerine dayalı icra takiplerinde borçlunun başvurabileceği temel hukuki yollardan biridir.

Hukuki Çerçeve: İİK 72

İcra ve İflas Kanunu’nun 72. maddesi, borçlunun, takip yapılmadan önce veya takipten sonra borcun bulunmadığının tespiti için dava açabileceğini düzenler. Takipten önce açılan davada teminat karşılığında icra takibinin tedbiren durdurulması istenebilir; takipten sonra açılan davada ise ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez; borçlu ancak yine yüzde onbeşten aşağı olmamak üzere teminat göstererek icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (İİK m.72/3).

Çek ve Bonoda Borç İlişkisinin Niteliği

Çek ve bono, mücerret (sebepten bağımsız) borç doğurur. Bu nedenle senet metni dışında bir savunma, kural olarak iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Ancak senedin lehtarı ile keşidecisi/borçlusu arasındaki temel ilişki (örneğin satış bedelinin ödenmemesi, hizmetin görülmemesi) tartışılabilir. Menfi tespit davasında temel ilişkinin yokluğu, geçersizliği ya da sona ermesi öne sürülebilir.

Güncel Yargıtay Yaklaşımı

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, E. 2025/6061, K. 2026/311, 21.01.2026 tarihli kararı (UYAP İçtihat Bankası), bölge adliye mahkemesi daireleri arasındaki uyuşmazlığın giderilmesine ilişkindir ve bir takibe karşı hangi geçici hukuki korumaya başvurulacağını netleştirir. Karara göre TBK m.19’a dayalı muvazaalı icra takibinin iptali davalarında istenmesi gereken koruma ihtiyati haciz değil ihtiyati tedbirdir ve muvazaalı olduğu iddia edilen icra takibi ile buna bağlı satış işlemleri ihtiyati tedbir kararıyla durdurulabilir. Daire, tasarrufun iptali davalarında İİK m.281/2 gereği ihtiyati haciz öngörülmüş olmasının, hukuki temeli farklı olan TBK m.19 davasına uygulanamayacağını vurgulamıştır. Bu ayrım, senedin muvazaalı olduğu iddiasıyla hareket eden borçlu bakımından menfi tespit davasına alternatif bir yol olarak değerlendirilmelidir.

Takibin Durdurulması ve Teminat

Menfi tespit davası açılmış olması, takibi kendiliğinden durdurmaz. Takipten önce açılan davada borçlu, alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere teminat göstererek takibin durdurulmasını isteyebilir; takipten sonra açılan davada ise takip durdurulamaz, yalnızca icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi istenebilir. Mahkeme, davacının iddialarının somut delillerle desteklendiği ölçüde bu talebi kabul eder. Davanın reddi hâlinde teminattan alacaklının zararı karşılanır.

İstirdat Davası ile Farkı

İİK 72/7 uyarınca takip kesinleşmiş ve para tahsil edilmişse, borçlu artık menfi tespit değil istirdat davası açabilir. İstirdat davası ödenen paranın geri istenmesini hedefler ve İİK m.72/7 uyarınca ödendiği tarihten itibaren bir sene içinde açılmalıdır; süre takibin kesinleşmesinden değil ödemeden başlar.

İspat Yükü

Menfi tespit davasında ispat yükü kural olarak davacı borçluya aittir. Ancak temel ilişkiye dayalı savunmalarda alacaklının senedi temel ilişki bağlamında nasıl kazandığını açıklaması gerekebilir. Banka kayıtları, fatura, sözleşme, tanık beyanları ve elektronik yazışmalar başlıca delillerdir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Menfi tespit davalarında görevli mahkeme, kural olarak alacağın niteliğine göre belirlenir. Ticari iş niteliğindeki uyuşmazlıklarda Asliye Ticaret Mahkemesi; bunun dışında kalan hâllerde Asliye Hukuk Mahkemesi görevlidir. Çek ve bono gibi kambiyo senetlerinden doğan uyuşmazlıklar, TTK m. 4 uyarınca mutlak ticari iş niteliği taşıdığından genellikle ticaret mahkemesinin görevine girer. Yetki bakımından İİK m.72 son fıkra uyarınca menfi tespit ve istirdat davaları takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının (alacaklının) yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir; madde borçluya kendi yerleşim yerinde dava açma yetkisi vermez. İcra ve iflas hukuku uygulamasında bu yetki kuralı, borçlu lehine önemli bir kolaylık sağlamaktadır.

İhtiyati Tedbir, Teminat ve İcra Veznesindeki Paranın Akıbeti

Menfi tespit davasında, takipten önce açılan davalarda mahkeme alacağın yüzde on beşinden az olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında takibin durdurulmasına karar verebilir. Takipten sonra açılan menfi tespit davasında ise kural olarak takip durdurulamaz; ancak borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak üzere alacağın yüzde on beşinden az olmayan teminat göstererek icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesi için ihtiyati tedbir talep edebilir (İİK m.72/3). Bu noktada hangi tedbirin talep edileceği, takibin aşaması ile yakından ilgilidir; usul tercihinin yanlış yapılması, davayı kazansa dahi borçlunun ödediği parayı geri alamamasına yol açabilir.

Tazminat: %20 Kötüniyet Tazminatı

İİK m. 72/4-5 uyarınca, dava sonunda borçlunun haklı bulunması hâlinde alacaklının takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere bir tazminata mahkûm edilmesi mümkündür. Bu tazminat, alacaklının takipte haksız ve kötüniyetli olduğunun ortaya konulmasına bağlıdır. Tersi durumda, yani davanın reddedilmesi hâlinde, borçlunun alacaklıya karşı icra takibinin durmasından kaynaklanan zararı yüzde yirmiden aşağı olmamak üzere tazmin etmesine de hükmedilebilmektedir. Bu çift yönlü tazminat rejimi, taraflarca dava açma kararının dikkatle değerlendirilmesini gerektirir.

İspat ve Senedin Niteliğinin Ortaya Konması

Çek ve bono soyut borç ikrarı niteliğindeki senetler olduğundan, alacaklının takipte alacağını ayrıca ispatlama yükü bulunmaz. Menfi tespit davasında ise ispat yükü, borç ilişkisinin var olmadığını ileri süren davacıya (borçluya) düşer. Bu kapsamda; senedin hatır senedi olduğunu, senedin bedelsiz kaldığını, ödeme yapıldığını, takas-mahsup ilişkisini ya da temel borç ilişkisinin sona erdiğini ortaya koyan yazılı belgeler temel delil değerini taşır. Tanık beyanları, kural olarak senetle ispat zorunluluğu nedeniyle sınırlı bir alanda kullanılabilmekle birlikte, taraflar arasındaki ticari teamül ve hayatın olağan akışıyla bağdaşır karinelerin desteklenmesinde yardımcı olabilmektedir.

Sonuç

Menfi tespit davası, kambiyo senedine dayalı haksız takiplere karşı borçlunun en etkili savunma araçlarındandır. Sürecin doğru yönetilmesi; teminat, süre ve ispat kurallarına titiz uyumu, delillerin sistematik biçimde sunulmasını gerektirir.

İİK m.72’nin Sık Yanlış Aktarılan Noktaları

1. Takipten sonra açılan menfi tespit davasında takip durdurulamaz

Bu, uygulamada en çok hataya yol açan ayrımdır ve kanun metni tereddüde yer bırakmaz.

• Takipten önce açılan davada (İİK m.72/2): mahkeme, talep üzerine “alacağın yüzde onbeşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat mukabilinde, icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir”.
• Takipten sonra açılan davada (İİK m.72/3): “ihtiyati tedbir yolu ile takibin durdurulmasına karar verilemez”. Borçlunun elindeki tek imkân, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve yine yüzde onbeşten aşağı olmamak üzere teminat göstererek, “icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini” istemektir.

Yani takip başladıktan sonra açılan menfi tespit davasında haciz ve satış işlemleri devam eder; korunan tek şey, tahsil edilen paranın alacaklıya ödenmemesidir. Takibi gerçekten durdurmak isteyen borçlunun, kambiyo takibinde ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine borca itiraz etmesi (İİK m.168/5 ve m.169) ve m.169/a/2 uyarınca takibin muvakkaten durdurulması kararı alması gerekir.

2. Tazminat iki yönlü ve tabanı yüzde yirmidir

Menfi tespit davası tek yönlü bir risk değildir.

• Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kalkar ve hükmün kesinleşmesi hâlinde alacaklı, alacağını geç almaktan doğan zararını gösterilen teminattan alır. Bu zarar aynı davada takdir olunur ve “herhalde yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez”.
• Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa takip derhal durur; ilamın kesinleşmesiyle, ayrıca hükme gerek kalmadan icra kısmen veya tamamen eski hâle iade edilir. Takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa borçlunun zararı da alacaklıdan tahsil edilir ve bu tazminat da takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz.

Kambiyo takibinde ayrıca İİK m.169/a’nın son fıkralarındaki tazminat rejimi işler: itirazın esasa ilişkin nedenlerle kabulü hâlinde kötü niyetli veya ağır kusurlu alacaklı, takip muvakkaten durdurulmuşsa itirazın reddi hâlinde ise borçlu, alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Menfi tespit veya istirdat davası açılırsa bu tazminatın tahsili dava sonuna kadar ertelenir.

3. İstirdat davasında bir yıl, ödeme tarihinden işler

İki ayrı durum karıştırılmamalıdır. Borçlu menfi tespit davası açmış ama tedbir kararı almamış ve borç bu arada ödenmişse, İİK m.72/6 uyarınca davaya istirdat davası olarak devam edilir; yeni dava açmaya gerek yoktur.

Buna karşılık takibe hiç itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olduğu için borçlu olmadığı parayı ödemek zorunda kalan kişi, İİK m.72/7 uyarınca “ödediği tarihten itibaren bir sene içinde” umumi hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geri alınmasını isteyebilir. Süre takibin kesinleşmesinden değil, ödemeden başlar. Ayrıca istirdat davasında davacı, m.72 son fıkra gereği “yalnız paranın verilmesi lazımgelmediğini ispata mecburdur”.

4. Yetki: davalının yerleşim yeri

İİK m.72’nin son fıkrası iki seçimlik yetkili mahkeme gösterir: “Menfi tesbit ve istirdat davaları, takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi, davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir.” Buradaki davalı, menfi tespit davasında alacaklıdır. Yani madde borçluya kendi yerleşim yerinde dava açma hakkı vermez; borçlunun seçebileceği yerler icra dairesinin bulunduğu yer ile alacaklının yerleşim yeridir. Bu iki yetki kuralına ek olarak HMK’nın genel yetki hükümleri de değerlendirilir.

5. Kambiyo takibinde borca itirazın ispat sınırı

Menfi tespit davası genel mahkemede geniş delille görülürken, icra mahkemesindeki borca itiraz dar yetkiyle incelenir. İİK m.169/a/1: hâkim itirazı ancak “borcun olmadığının veya itfa veya imhal edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispatı hâlinde” kabul eder. Tanık dinlenmez, bilirkişi ile temel ilişki tartışılmaz. Zamanaşımı itirazında da ölçü nettir: hâkim itirazı kambiyo senedindeki tarihe göre yerinde görürse ve alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya tatil edildiğini resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat edemezse itiraz kabul edilir.

Elde bu nitelikte belge yoksa, doğru yol icra mahkemesinde ısrar etmek değil, genel mahkemede menfi tespit davası açıp temel ilişkiyi her türlü delille tartışmaktır. İtirazın kabulü kararıyla takip dursa bile, m.169/a uyarınca alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır.

Mevzuat metni: 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.72, 168, 169 ve 169/a.

İlgili Yazılar

• Tahliye Davaları ve İcra Takibi
• Bankacılık ve Veri Koruma
• Tapu İptali ve Tescil
• Tüm İcra ve İflas Hukuku Yazıları

Güncel Yargıtay Kararı — İmza İnkârı ve Menfi Tespit (2026)

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2025/3619 E., 2026/1194 K. (karar metni), 02.03.2026 — Kambiyo (bono) takibine karşı imza inkârı ve teminat senedi iddiasına dayalı menfi tespit. İmzanın keşideciye ait olmaması (sahtelik) herkese karşı ileri sürülebilen def’idir ve ATK raporuyla sabit olunca o kişi yönünden menfi tespit kabul edilir. Bononun teminat senedi olduğu ve anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiaları yazılı delille ispatlanmalı, tanıkla ispat edilemez. TTK m.702/2 uyarınca avalin bağımsızlığı gereği, keşideci imzası şeklen mevcut olduğundan asıl borç başka bir nedenle geçersiz olsa dahi avalistin taahhüdü geçerli kalır. Sahte imzayı bilebilecek durumdaki alacaklı kötüniyetli sayılır ve menfi tespit lehine asıl alacağın yüzde 20’si oranında kötüniyet tazminatına hükmedilir. Karar metni