Ölüme bağlı tasarruf; mirasbırakanın, ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere malvarlığı üzerinde tek taraflı (vasiyetname) veya iki taraflı (miras sözleşmesi) olarak yaptığı hukuki işlemdir. Türk Medeni Kanunu m.505 uyarınca mirasbırakan, saklı paylı mirasçıların saklı payları dışında kalan tasarruf nisabı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir. Bu rehberde tasarruf nisabının hesaplanması, saklı pay korumasının kapsamı, ölüme bağlı tasarruf türleri, şekil şartları ve iptal sebepleri yargı uygulamasındaki yerleşik içtihat ile birlikte ele alınmaktadır.
Ölüme Bağlı Tasarrufun Tanımı ve Türleri
Ölüme bağlı tasarruf, mirasbırakanın ölümüne bağlanmış bir hukuki işlemdir. TMK m.514 ve devamı hükümleri iki temel tür öngörür: tek taraflı olarak düzenlenen ve her zaman geri alınabilen vasiyetname (TMK m.531 vd.) ile iki taraflı, karşılıklı irade beyanlarıyla kurulan ve kural olarak tek taraflı dönülemeyen miras sözleşmesi (TMK m.527). Maddi bakımdan ise ölüme bağlı tasarruflar; mirasçı atama (TMK m.516), belirli mal bırakma (muayyen mal vasiyeti, TMK m.517), vakıf kurma (TMK m.526), koşul ve yükleme koyma (TMK m.515) gibi içeriklerle ortaya çıkar. Uygulamada en sık karşılaşılan biçim, mirasbırakanın bir mirasçısını ya da üçüncü kişiyi belirli oranda mirasçı olarak atadığı veya belirli bir malı vasiyet ettiği düzenlemelerdir. Tasarrufun geçerliliği için mirasbırakanın ayırt etme gücüne ve on beş yaşını doldurmuş olma koşuluna (TMK m.502) sahip olması gerekir; miras sözleşmesi için ayrıca tam ehliyet aranır (TMK m.503).
Tasarruf Nisabı ve Saklı Pay İlişkisi (TMK m.505-506)
TMK m.505/1 uyarınca mirasbırakan, tasarruf edilebilir kısım üzerinde ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir. Tasarruf nisabı; terekenin net değerinden saklı paylar düşüldükten sonra kalan bölümdür. TMK m.506 saklı pay oranlarını belirler: altsoy için yasal miras payının yarısı, ana-baba için yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eş için –eğer altsoy veya ana-baba ile birlikte mirasçıysa– yasal miras payının tamamı; diğer hallerde yasal payın dörtte üçüdür. Hesap yöntemi şöyledir: (i) Terekenin aktifi tespit edilir, (ii) TMK m.507 uyarınca borçlar, cenaze masrafları ve aile mensuplarının üç aylık geçim giderleri düşülür, (iii) TMK m.508 gereğince sağlararası karşılıksız kazandırmalar denkleştirmeye tâbi tutularak tereke hesaben artırılır, (iv) net tereke üzerinden her bir saklı paylı mirasçının payı hesaplanır, (v) kalan kısım tasarruf nisabını oluşturur. Bu nisabı aşan kazandırmalar, saklı paylı mirasçının TMK m.560 uyarınca açacağı tenkis davası ile indirime tâbi tutulur.
Şekil Şartları ve Geçerlilik Koşulları
Ölüme bağlı tasarrufların geçerliliği için kanunda sayılan şekillere riayet zorunludur (şekle bağlılık ilkesi, TMK m.531). Vasiyetname; resmî (TMK m.532-537), el yazılı (TMK m.538) veya sözlü (TMK m.539-541) biçimde düzenlenebilir. Resmî vasiyetname iki tanık huzurunda sulh hâkimi, noter veya kanunen yetkili memur önünde yapılır; el yazılı vasiyetnamenin baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılması, tarih ve imza ihtiva etmesi şarttır. Sözlü vasiyetname ise yalnızca olağanüstü durumlarda (yakın ölüm tehlikesi, ulaşılmazlık, savaş, salgın) başvurulabilen istisnai bir yoldur ve mirasbırakanın olağan şekilde vasiyet yapabileceği duruma dönmesinden itibaren bir ay içinde geçersiz sayılır. Miras sözleşmeleri ise yalnızca resmî vasiyetname şeklinde düzenlenebilir (TMK m.545).
Tasarruf Serbestisinin Sınırları
Mirasbırakanın tasarruf serbestisi mutlak değildir. Başlıca sınırlar şunlardır: (i) Saklı pay koruması (TMK m.506); saklı paya tecavüz tenkis talebine yol açar. (ii) Koşul ve yüklemenin hukuka veya ahlaka aykırı olmaması (TMK m.515); hukuka ve ahlaka aykırı koşullar geçersizdir. (iii) Belirli bir kişinin hak ehliyetini ortadan kaldıran tasarruflar geçersizdir (TMK m.23 ile uyumlu şekilde). (iv) Mirasçıyı ıskat ancak TMK m.510-513’teki somut sebeplere dayanabilir; sebep gösterilmeden yapılan ıskat, tenkise tâbi olur. (v) Aile hukukundan doğan emredici haklar (örneğin nafaka) tasarrufla bertaraf edilemez. Bu sınırlara aykırılık; mutlak butlan (TMK m.557), iptal edilebilirlik ya da tenkise tâbi olma sonuçlarını doğurur.
Geri Alma, Değiştirme ve İptal
Vasiyetnameden her zaman geri dönülebilir (TMK m.542). Geri alma; yeni bir vasiyetname ile, vasiyetnamenin imha edilmesiyle veya sonraki bir tasarrufla önceki tasarrufun bağdaşmaz hâle gelmesiyle gerçekleşir. Miras sözleşmesi ise ilke olarak tek taraflı olarak geri alınamaz; ancak TMK m.546-547 uyarınca sözleşmenin mirasbırakana karşı ağır kusur oluşturan davranış sebebiyle feshi veya karşılıklı irade ile ortadan kaldırılması mümkündür. İptal sebepleri TMK m.557’de sayılmıştır: ehliyetsizlik, irade sakatlıkları (yanılma, aldatma, korkutma), hukuka veya ahlaka aykırı içerik, şekle aykırılık. İptal davası, vasiyetnamenin veya sözleşmenin kendileri aleyhine hüküm içerdiğini öğrenen mirasçı/menfaattarlar tarafından, öğrenme tarihinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamenin açılmasının üzerinden on yıl içinde açılır (TMK m.559).
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 4721 s. TMK | m.495-501 | Yasal mirasçılar ve zümre sistemi |
| 4721 s. TMK | m.499 | Sağ kalan eşin miras payı |
| 4721 s. TMK | m.505-506 | Saklı pay ve tasarruf nisabı |
| 4721 s. TMK | m.514 | Mirastan çıkarma (ıskat) |
| 4721 s. TMK | m.531-536 | Ölüme bağlı tasarrufların şekli |
| 4721 s. TMK | m.557-559 | Vasiyetname iptali sebepleri ve süresi |
| 4721 s. TMK | m.560-571 | Tenkis davası usul ve zamanaşımı |
| 4721 s. TMK | m.575-578 | Mirasın geçişi ve yoksunluk |
| 4721 s. TMK | m.589-597 | Tereke tespiti ve koruma önlemleri |
| 4721 s. TMK | m.598 | Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) |
| 4721 s. TMK | m.605-618 | Mirasın reddi (gerçek ve hükmen) |
| 4721 s. TMK | m.619-630 | Resmî defter tutma |
| 4721 s. TMK | m.632-636 | Mirasın resmî tasfiyesi |
| 4721 s. TMK | m.640-645 | Miras ortaklığı ve tereke temsilcisi |
| 4721 s. TMK | m.646-676 | Mirasın paylaşılması davası |
| 6098 s. TBK | m.611-619 | Ölünceye kadar bakma sözleşmesi |
| 6100 s. HMK | m.11 | Miras davalarında yetkili mahkeme (son yerleşim yeri) |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- Sulh Hukuk Mahkemesi: Mirasçılık belgesi, tereke tespiti, miras ortaklığı temsilcisi tayini.
- Asliye Hukuk Mahkemesi: Tenkis, mirasın reddi, muris muvazaası nedeniyle tapu iptali, miras paylaşım davaları.
- Noterlik: Resmî vasiyetname düzenleme, mirasın reddi beyanı (TMK m.609).
- Nüfus Müdürlüğü: Veraset intikal işlemleri için nüfus kayıt örneği.
- Tapu Müdürlüğü: İntikal tescili, miras nedeniyle geçiş işlemleri.
- Vergi Dairesi: Veraset ve intikal vergisi beyannamesi (7338 s. VİVK).
İlgili İçerikler
- Miras Hukuku Avukatı İstanbul
- Dijital Miras Hukuku
- Saklı Pay ve Tenkis Davası
- Mirasçılık Belgesi Çıkarma
Sıkça Sorulan Sorular
Ölüme bağlı tasarrufla saklı paylı mirasçı mirastan tamamen çıkarılabilir mi?
Kural olarak hayır. Saklı paylı mirasçıların saklı payına dokunulamaz. Ancak TMK m.510-513’te sayılan ağır sebeplerin varlığı hâlinde ıskat (mirastan çıkarma) mümkündür. Sebep gösterilmeden yapılan ıskat tasarrufları tenkise tâbi olur.
Vasiyetname ile miras sözleşmesi arasındaki temel fark nedir?
Vasiyetname tek taraflı ve her zaman geri alınabilen bir işlemken, miras sözleşmesi iki taraflı ve kural olarak tek taraflı dönülemeyen bir işlemdir. Miras sözleşmesi yalnızca resmî vasiyetname şeklinde yapılır ve tam ehliyet gerektirir.
Tasarruf nisabı nasıl hesaplanır?
Önce net tereke tespit edilir; borçlar ve masraflar düşülür, sağlararası karşılıksız kazandırmalar hesaben eklenir. Bu net tereke üzerinden saklı paylar hesaplanır; saklı paylar dışında kalan kısım tasarruf nisabıdır.