Arabuluculuk Hukuku: Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Rehberi
Kısa Cevap: Arabuluculuk, tarafların tarafsız bir arabulucu yardımıyla çözümü kendilerinin ürettiği bir uyuşmazlık çözüm yoludur. İş, ticari para alacağı, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında, kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere, dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır; kanunla dava şartı getirilmeyen diğer uygun uyuşmazlıklarda başvuru isteğe bağlıdır.
Son güncelleme: 12 Kasım 2026
Bir uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan önce masada çözmek, çoğu zaman hem masrafı hem de süreyi azaltır. Ancak bazı uyuşmazlıklarda arabuluculuk bir tercih değil, davanın açılabilmesi için yerine getirilmesi gereken bir koşuldur. Bu yazıda arabuluculuğun hangi uyuşmazlıklarda uygulandığını, zorunlu ve ihtiyari arabuluculuk arasındaki farkı, sürecin işleyişini, süreleri ve ücret kurallarını genel hatlarıyla anlatıyorum.
Arabuluculuk nedir ve hangi uyuşmazlıkları kapsar?
Kanundaki tanıma göre arabuluculuk; tarafları görüşmek ve müzakere etmek amacıyla bir araya getiren, aralarında iletişim kurarak çözümü kendilerinin üretmesini sağlayan, taraflar çözüm üretemediğinde çözüm önerisi de getirebilen, uzmanlık eğitimi almış tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla yürütülen bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.2). Arabulucu hüküm kurmaz; varılan çözüm tarafların iradesine dayanır.
Kanun, yabancılık unsuru taşıyanlar da dâhil olmak üzere, yalnızca tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri iş veya işlemlerden doğan özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanır. Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (m.1/2).
İhtiyari arabuluculuk
Taraflar dava açılmadan önce ya da dava görülürken arabulucuya başvurma konusunda anlaşabilir; mahkeme de tarafları bu konuda aydınlatıp teşvik edebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça, arabulucuya başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır. Ücreti karşılayamayan taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesinin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir (m.13).
Zorunlu (dava şartı) arabuluculuk hangi uyuşmazlıklarda var?
Aşağıdaki uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır:
- İş uyuşmazlıkları: Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri; bunlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları. İş kazası veya meslek hastalığından doğan tazminat davaları bu kuralın dışındadır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, 3/3).
- Ticari uyuşmazlıklar: Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.5/A).
- Tüketici uyuşmazlıkları: Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklar. Tüketici hakem heyetinin görev alanındaki uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına itirazlar ve tüketici işlemi niteliğindeki taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar gibi kanunda sayılan hâller bunun dışındadır (6502 sayılı Kanun m.73/A).
- Kira ve taşınmaz uyuşmazlıkları: İlamsız icra yoluyla tahliyeye ilişkin hükümler hariç kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi, Kat Mülkiyeti Kanunundan doğan uyuşmazlıklar ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklar (6325 m.18/B).
Özel kanunda tahkim veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu bulunan ya da tahkim sözleşmesi yapılmış hâllerde dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (m.18/A-18). Hangi davaların bu kapsama girdiğinin ayrıntısı için zorunlu arabuluculuk gerektiren davalar, işçi-işveren uyuşmazlıkları için iş davasında arabuluculuk, ticari alacaklar için ticari arabuluculuk ve tüketici dosyaları için tüketici arabuluculuğu yazılarına bakılabilir.
Arabulucuya başvurmadan dava açılırsa ne olur?
Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Arabulucuya başvurulmuş ama anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanak dava dilekçesine eklenmemişse, mahkeme bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde tutanak sunulmazsa dava yine usulden reddedilir (6325 m.18/A-2; iş davalarında 7036 m.3/2).
Dava şartı arabuluculukta süreç nasıl işler?
Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna, büro yoksa görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır. İş uyuşmazlıklarında karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer bürosu yetkilidir (6325 m.18/A-4; 7036 m.3/5). Arabulucuyu büro listeden belirler; taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir (m.18/A-5).
Arabulucu, büronun yetkili olup olmadığını kendiliğinden dikkate alamaz. Karşı taraf en geç ilk toplantıda belgeleriyle yetki itirazında bulunabilir; bu durumda dosya sulh hukuk mahkemesine gönderilir ve mahkeme yetkili büroyu kesin olarak belirler (m.18/A-8).
Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (m.18/A-9). Ticari uyuşmazlıklarda süre altı hafta, uzatma en fazla iki haftadır (TTK m.5/A-2). Süreç; taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması, anlaşma ya da anlaşamama hâlinde son tutanakla sona erer (m.18/A-10).
İlk toplantıya katılmamanın sonucu
Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir. Bu taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve bu taraf lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. İki taraf da katılmazsa yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır (m.18/A-11). Bu yaptırım tüketici aleyhine uygulanmaz (6502 m.73/A-2).
Zamanaşımı ve hak düşürücü süreler
Dava şartı arabuluculukta, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (m.18/A-15). Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı alınmışsa, kanundaki dava açma süreleri de bu dönemde işlemez (m.18/A-16). İhtiyari arabuluculukta ise sürecin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (m.16/2).
Arabuluculuk ücretini kim öder?
Taraflara ulaşılamaması, katılmama veya iki saatten az süren görüşmeler sonunda anlaşamama hâllerinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. İki saatten uzun süren görüşmeler sonunda anlaşılamazsa, aşan kısım aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit karşılanır. Anlaşma hâlinde ücret, tarifeye göre aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit ödenir ve iki saatlik ücretten az olamaz (m.18/A-12, 18/A-13). Tüketicinin ödemesi gereken ücret ise kanunda belirtilen sınır içinde bütçeden karşılanır (6502 m.73/A-3).
Gizlilik ve anlaşma belgesi
Aksi kararlaştırılmadıkça arabulucu, süreçte kendisine sunulan bilgi ve belgeleri gizli tutmakla yükümlüdür; taraflar ve görüşmelere katılan diğer kişiler de bu gizliliğe uymak zorundadır (m.4).
Anlaşmaya varılırsa düzenlenen anlaşma belgesinin hangi koşullarda ilam niteliği kazandığı, icra edilebilirlik şerhinin nereden alındığı ve anlaşılan konularda dava açma yasağı ayrı bir yazının konusudur: arabuluculuk anlaşma belgesi ve ilam niteliği. Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarında icra edilebilirlik şerhi alınması zorunludur (m.18/B-3).
Sık Sorulan Sorular
Arabuluculuk hangi uyuşmazlıklarda zorunludur?
Kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere iş uyuşmazlıklarında (7036 m.3), konusu bir miktar para olan ticari davalarda (TTK m.5/A), tüketici mahkemesinde görülen uyuşmazlıklarda (6502 m.73/A) ve kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ile komşu hakkı uyuşmazlıklarında (6325 m.18/B) dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.
Arabuluculuğa başvurmadan dava açarsam ne olur?
Dava şartı olan bir uyuşmazlıkta dava, herhangi bir işlem yapılmaksızın dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 m.18/A-2).
Arabuluculuk süreci ne kadar sürer?
Dava şartı arabuluculukta arabulucu başvuruyu üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde süre en fazla bir hafta uzatılabilir. Ticari uyuşmazlıklarda süre altı hafta, uzatma en fazla iki haftadır (6325 m.18/A-9; TTK m.5/A-2).
İlk toplantıya katılmazsam ne olur?
Geçerli mazeret yoksa davada haklı çıksanız bile karşı tarafın yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulursunuz; ayrıca lehinize vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Bu kural tüketici aleyhine uygulanmaz (6325 m.18/A-11; 6502 m.73/A-2).
Arabuluculuk sürecinde zamanaşımı işler mi?
Dava şartı arabuluculukta arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (6325 m.18/A-15); ihtiyari arabuluculukta sürecin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre bu sürelerin hesabında dikkate alınmaz (6325 m.16/2).
Mevzuat metinleri: 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun.
Uyuşmazlığın arabuluculuğa tabi olup olmadığı, başvurunun hangi büroya yapılacağı ve sürelerin nasıl işleyeceği uyuşmazlığın türüne göre değiştiğinden somut dosyanın incelenmesi gerekir. Sorularınız için İletişim sayfasını kullanabilirsiniz.
