Ölünceye kadar bakma sözleşmesi; bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bunun karşılığında bir malvarlığı değerini (genellikle taşınmaz) devir veya bağışlamayı yüklendiği karma bir sözleşmedir. TBK m.611-619 bu sözleşmeyi düzenler; uygulamada miras mühendisliği amacıyla muvazaalı biçimde kullanıldığında muris muvazaası iddiasına konu olur. Rehberde şekil, hak ve borçlar, tenkis ve muvazaa denetimi yer alır.
Sözleşmenin Niteliği ve Unsurları
TBK m.611 uyarınca ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusuna bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetme yükümlülüğü; bakım alacaklısına ise bu edim karşılığında bir malvarlığı değerini devretme yükümlülüğü yükler. Sözleşmenin karakteristik unsurları: (i) bakım borçlusunun bakıp gözetme edimini fiilen yerine getirmesi, (ii) karşılık olarak mal varlığı (taşınmaz, taşınır veya para) devri, (iii) sözleşmenin bakım alacaklısının ölümüne dek sürmesi. Bu hâliyle sözleşme hem ivazlı hem de aleatorik niteliktedir; bakım alacaklısının yaşam süresi edimlerin dengesini belirler.
Şekil Şartı: Resmî Vasiyetname Biçimi
TBK m.612/1 uyarınca ölünceye kadar bakma sözleşmesi, mirasçılık sözleşmelerinde olduğu gibi resmî vasiyetname biçiminde düzenlenmek zorundadır. Yani noter, sulh hâkimi veya kanunen yetkili memur huzurunda iki tanık önünde yapılır. Bu kural mutlak şekil şartıdır; âdi yazılı sözleşme ile akdedilmesi hâlinde sözleşme kesin hükümsüzdür. Taşınmaz devri içeren sözleşmelerde ayrıca tapuda resmî senet düzenlenmesi gerekir (TMK m.706, Tapu K. m.26); resmî sözleşmenin tamamlanması için tapu tesciline ihtiyaç vardır. Şekil kurallarına aykırılık, muris muvazaası ve şekle aykırılık itirazlarının birlikte ileri sürülmesine yol açar.
Tarafların Hak ve Borçları
Bakım borçlusu; bakım alacaklısına konut sağlamak, beslenmek, sağlık masraflarını karşılamak, bakım ve gözetimi ailesel bir özenle yerine getirmekle yükümlüdür (TBK m.614). Bakım alacaklısı ise karşılığında malvarlığı değerini devreder. TBK m.616 uyarınca bakım borcunun ihlali hâlinde bakım alacaklısı, iratlı ödemeye dönüştürme veya sözleşmeden dönme seçimlik haklarına sahiptir; dönme hâlinde bakım borçlusu aldığı malvarlığını geri vermekle yükümlüdür, kendisine bakılan süre karşılığı uygun bir bedel tutulur. TBK m.617 gereğince bakım alacaklısı, aleyhine ipotek tesisi isteyebilir; bu teminat, taşınmaz devrinde devredilen taşınmaz üzerinde kanundan doğan ipotek olarak kurulabilir.
Mirasçıların Tenkis Hakkı
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi karma bir işlem olduğundan ivazın bakım edimini aşan kısmı bağış niteliğindedir. TBK m.618 ve TMK m.565 uyarınca bu bağış kısmı tenkise tâbidir; saklı paylı mirasçılar sözleşmenin gerçek ivazı aşan kısmına karşı tenkis davası açabilir. Yerleşik içtihatta, bakım süresi kısa kaldığı veya bakım edimi hiç fiilen yerine getirilmediği hâllerde sözleşmenin muris muvazaasına dayandığı kabul edilir ve tapu iptali-tescil davası ile birlikte veya terditli olarak tenkis talep edilir. İki dava için ispat yükleri farklıdır: muvazaa mutlak butlan, tenkis ise saklı paya tecavüzün nispeten düzeltilmesi rejimine bağlıdır.
İptal ve Sona Erme
Sözleşme şu sebeplerle sona erer: (i) Bakım alacaklısının ölümü (TBK m.619), bu doğal sona ermedir. (ii) Borçların ağır ihlali halinde dönme (TBK m.616). (iii) Ağır kusur veya çekilmezlik hâlinde mahkeme kararıyla sona erme (TBK m.615/2). (iv) Şekle aykırılık veya ehliyetsizlik nedeniyle kesin hükümsüzlük ya da iptal edilebilirlik. (v) Muris muvazaasının tespiti hâlinde baştan itibaren geçersizlik. Yetkili mahkeme HMK m.2 uyarınca asliye hukuk mahkemesidir; taşınmaz söz konusuysa yer yetkisi HMK m.12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yerdir. Zamanaşımı bakımından muvazaa iddiası zamanaşımına tâbi olmazken, tenkis talebi TMK m.571’deki süreye bağlıdır.
İlgili Mevzuat ve Temel Hükümler
| Kaynak | Hüküm | Konusu |
|---|---|---|
| 4721 s. TMK | m.495-501 | Yasal mirasçılar ve zümre sistemi |
| 4721 s. TMK | m.499 | Sağ kalan eşin miras payı |
| 4721 s. TMK | m.505-506 | Saklı pay ve tasarruf nisabı |
| 4721 s. TMK | m.514 | Mirastan çıkarma (ıskat) |
| 4721 s. TMK | m.531-536 | Ölüme bağlı tasarrufların şekli |
| 4721 s. TMK | m.557-559 | Vasiyetname iptali sebepleri ve süresi |
| 4721 s. TMK | m.560-571 | Tenkis davası usul ve zamanaşımı |
| 4721 s. TMK | m.575-578 | Mirasın geçişi ve yoksunluk |
| 4721 s. TMK | m.589-597 | Tereke tespiti ve koruma önlemleri |
| 4721 s. TMK | m.598 | Mirasçılık belgesi (veraset ilamı) |
| 4721 s. TMK | m.605-618 | Mirasın reddi (gerçek ve hükmen) |
| 4721 s. TMK | m.619-630 | Resmî defter tutma |
| 4721 s. TMK | m.632-636 | Mirasın resmî tasfiyesi |
| 4721 s. TMK | m.640-645 | Miras ortaklığı ve tereke temsilcisi |
| 4721 s. TMK | m.646-676 | Mirasın paylaşılması davası |
| 6098 s. TBK | m.611-619 | Ölünceye kadar bakma sözleşmesi |
| 6100 s. HMK | m.11 | Miras davalarında yetkili mahkeme (son yerleşim yeri) |
Yetkili Kurumlar ve Başvuru Kanalları
- Sulh Hukuk Mahkemesi: Mirasçılık belgesi, tereke tespiti, miras ortaklığı temsilcisi tayini.
- Asliye Hukuk Mahkemesi: Tenkis, mirasın reddi, muris muvazaası nedeniyle tapu iptali, miras paylaşım davaları.
- Noterlik: Resmî vasiyetname düzenleme, mirasın reddi beyanı (TMK m.609).
- Nüfus Müdürlüğü: Veraset intikal işlemleri için nüfus kayıt örneği.
- Tapu Müdürlüğü: İntikal tescili, miras nedeniyle geçiş işlemleri.
- Vergi Dairesi: Veraset ve intikal vergisi beyannamesi (7338 s. VİVK).
İlgili İçerikler
- Miras Hukuku Avukatı İstanbul
- Dijital Miras Hukuku
- Saklı Pay ve Tenkis Davası
- Mirasçılık Belgesi Çıkarma
Sıkça Sorulan Sorular
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi hangi şekilde yapılmalıdır?
TBK m.612 uyarınca resmî vasiyetname biçiminde, yani noter veya sulh hâkimi huzurunda iki tanıkla düzenlenmelidir. Âdi yazılı sözleşme kesin hükümsüzdür. Taşınmaz devri içeren sözleşmede ayrıca tapu tescili gerekir.
Bakım yapılmazsa alacaklı ne yapabilir?
TBK m.616 uyarınca iratlı ödemeye dönüştürme veya sözleşmeden dönme seçimlik hakları vardır. Dönme halinde bakım borçlusu aldığı malvarlığını iade eder; bakım süresi karşılığı uygun bir bedel ayrılır.
Saklı paylı mirasçılar bu sözleşmeye itiraz edebilir mi?
Evet. İvazı aşan kısım bağış niteliğinde olduğundan TMK m.565 ve TBK m.618 uyarınca tenkise tâbidir. Muvazaa iddiası varsa tapu iptali-tescil davası da açılabilir.