Havacılık Hukuku Avukatı | SHGM, Montreal, Yolcu Hakları, Drone, Leasing

Havacılık Hukuku Nedir ve Kapsamı

Hava sahasının kullanılması, uçuş operasyonlarının güvenli biçimde yürütülmesi, yolcu-yük-posta taşımacılığı ile havacılığa ilişkin idari ve cezai denetim, havacılık hukuku adı altında bir bütün oluşturur. 7 Aralık 1944’te imzalanan Şikago Sözleşmesi’nin 1. maddesi her devletin kendi ülkesi üzerindeki hava sahasında tam ve münhasır egemenlik yetkisine sahip olduğunu öngördüğü için, havacılık hem iç hukuk hem de uluslararası antlaşma hukukunun eş zamanlı uygulandığı nadir dallardan biridir. Türkiye bakımından temel iç düzenleme 19 Ekim 1983 tarihli 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu’dur; askerî havacılık 2803 sayılı Jandarma Teşkilat Kanunu ve 2941 sayılı Seferberlik Kanunu gibi farklı mevzuatta yer bulur.

Hava Sahası ve Egemenlik Kavramı

Devlet egemenliği 12 deniz milinden itibaren karasuları üzerinde de geçerlidir; açık deniz üzerindeki hava sahası ise Uçuş Bilgi Bölgesi (FIR) adı verilen sorumluluk alanları çerçevesinde ICAO nezdinde tahsis edilmiştir. Türkiye’nin FIR sorumluluğu Ege ve Doğu Akdeniz bakımından diplomatik uyuşmazlık alanı oluşturur; bu durum ticari uçuşlarda slot tahsisi ve rota planlamasına da yansır. 2920 sayılı Kanun’un 1. maddesi Türkiye Cumhuriyeti karasuları dahil ülke üzerindeki hava sahasında sivil havacılık faaliyetlerini düzenleme yetkisini ulusal otoriteye vermiştir.

Havacılık Hukukunun Ayrılmaz Katmanları

Bu dal tek bir kanuna sığmaz: (a) uluslararası kamu hukuku boyutu (Şikago, Tokyo, Montreal, Cape Town Protokolü), (b) özel hukuk boyutu (taşıma sözleşmesi, sigorta, finansman), (c) idari hukuk boyutu (SHGM işlemleri, ruhsat, para cezaları), (d) iş hukuku boyutu (pilot sözleşmeleri, uçuş dinlenme süreleri), (e) ceza hukuku boyutu (hava aracı kaçırma 5237 sayılı TCK m.223, uçuş güvenliğini tehlikeye atma 5237 sayılı TCK m.170), (f) rekabet ve tüketici hukuku boyutu bir arada işler. Bu nedenle havacılık uyuşmazlıkları tek bir mahkemede değil, niteliğine göre asliye ticaret, iş, idare veya tüketici hakem heyetlerinde çözülür.

Tarihsel Gelişim ve Türkiye Perspektifi

1925 tarihli 659 sayılı Kanun Türk Tayyare Cemiyeti’ni (bugünkü Türk Hava Kurumu) kurmuş, 1933’te ilk sivil hava taşıma birimi olan Hava Yolları Devlet İşletme İdaresi (bugünkü Türk Hava Yolları A.O.) faaliyete başlamıştı. 1949’da Şikago Sözleşmesi’ne taraf olunmuş, 1954’te ilk Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü kurulmuştur. 2003 sonrası iç hat serbestleşmesi özel havayolu şirketlerinin sayısını artırmış, 2018’de İstanbul Havalimanı’nın açılışıyla İGA çok büyük bir altyapı operatörü haline gelmiştir.

Ulusal ve Uluslararası Mevzuat Çerçevesi

Havacılık uyuşmazlıklarının çözümünde hâkim bir davada en az beş kaynağa birden bakar: ulusal kanun, ikincil düzenleme (SHY/SHT), uluslararası antlaşma, Avrupa Birliği tüzüğü (ancak taraflar arasında doğrudan veya dolaylı uygulanıyorsa) ve ICAO ekleri. Avukatın görevi bu kaynaklar arasında çatışma varsa Anayasa’nın 90. maddesi gereğince normlar hiyerarşisini doğru kurmaktır.

Ulusal Düzenlemeler: TSHK’dan SHY-22’ye

2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu (RG 19.10.1983 — 18196) taşıma sözleşmesini 106 ve devamı maddelerde, hava aracının tescilini 49 ve devamı maddelerde, kazaların araştırılmasını 156 ve devamı maddelerde ele alır. Bunun yanında 5431 sayılı Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü Teşkilat Kanunu kurumsal yapıyı, 6976 sayılı Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğünün Hizmetlerine İlişkin Kanun ise DHMİ’nin statüsünü düzenler. İkincil mevzuatta en yoğun kullanılanlar SHY-22 (ticari hava taşıma), SHY-6A (ticari hava taşıma işletmeleri), SHY-Yolcu Hakları Yönetmeliği (R.G. 03.12.2011 — 28131), SHY-İHA (İnsansız Hava Aracı Sistemleri Yönetmeliği), SHY-SMS (Emniyet Yönetim Sistemi) olarak sayılabilir.

Uluslararası Çok Taraflı Antlaşmalar

Şikago Sözleşmesi (7.12.1944), sivil havacılığın anayasası kabul edilir; sözleşme 96 maddelik ana metin ve ICAO tarafından hazırlanan 19 teknik ekten oluşur. 1929 Varşova Sözleşmesi’nin 1955 Lahey ve 1961 Guadalajara protokolleriyle tamamlanmış rejimi, 1999 tarihli Montreal Sözleşmesi tarafından modernize edilmiştir. Türkiye’nin 2011 yılında onayladığı Montreal Sözleşmesi uluslararası uçuşlarda taşıyıcının yolcu ölümü, yaralanması, bagaj ve yük zararlarına ilişkin iki kademeli sorumluluk rejimini getirir. 1963 Tokyo Sözleşmesi uçak içinde işlenen suçlar ve disiplin tedbirleri; 1970 Lahey Sözleşmesi uçak kaçırma; 1971 Montreal (güvenlik) Sözleşmesi uçuş güvenliğine karşı işlenen eylemler için yargılama yetkisini belirler. 2001 tarihli Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü uçak finansmanında uluslararası teminat sicilini öngörür.

Avrupa Birliği Kaynakları ve 261/2004

AB 261/2004 sayılı Tüzük, AB üyesi devletlerden kalkış veya AB taşıyıcısı ile AB’ye iniş yapan uçuşlarda uygulanır; Türkiye’den AB’ye uçan Türk taşıyıcı kural olarak Tüzük kapsamında değilken, Frankfurt’tan İstanbul’a iniş yapan yolcu AB taşıyıcısı nezdinde Tüzük haklarına sahiptir. Tüzük mesafeye göre 250, 400 ve 600 euro kademeli tazminat öngörür; iki saatin üzerindeki gecikmelerde ücretsiz yiyecek, iletişim ve konaklama hakları doğar. EASA (Avrupa Havacılık Emniyet Ajansı) düzenlemeleri Türkiye’nin SHGM’si tarafından teknik denetim bakımından Implementing Rule ve Acceptable Means of Compliance metinleri olarak referans alınır.

SHGM, DHMİ ve Kurumsal Düzen

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’na bağlı Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü, ruhsatlandırma, sertifikalandırma, idari para cezası ve kaza-olay inceleme yetkilerini elinde bulunduran merkezî otoritedir. DHMİ, havalimanlarının işletimi, hava trafik hizmetleri ve seyrüsefer altyapısını yönetir. Bu ayrım yabancı yatırımcı için kritiktir: işletme ruhsatı SHGM’den, slot koordinasyonu DHMİ ile eşgüdümde Slot Koordinasyon Birimi’nden (SKB) alınır.

SHGM’nin İdari Yetkileri

İşletme Ruhsatı (AOC), Bakım Kuruluşu Onayı (Part-145), Personel Lisansları (PPL, CPL, ATPL), Hava Aracı Tescil Belgesi ve Uçuşa Elverişlilik Sertifikası (CoA) düzenleme yetkisi SHGM’dedir. 2920 sayılı Kanun m.143 ve devamı, SHGM’nin idari yaptırım kataloğunu belirler; ruhsat iptali, askıya alma ve idari para cezaları listesi Resmî Gazete’de ayrıca yayımlanan SHT-İPC talimatında güncellenir. Bu işlemlere karşı 2577 sayılı İYUK m.7 gereği tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

DHMİ ve Hava Trafik Hizmetleri

DHMİ, Türkiye hava sahasında rota hizmetleri, yaklaşma kontrol ve meydan kontrol hizmetlerini ICAO Annex 11 ve Doc 4444 uyarınca sağlar. DHMİ’nin yolcu hizmet ücreti ve aydınlatma ücreti gibi gelir kalemleri KGM tarifeleri çerçevesinde düzenlenir. İstanbul Havalimanı ve Sabiha Gökçen gibi imtiyaz verilmiş tesislerde işletici şirket (İGA, ISG), DHMİ ile imtiyaz ve kira sözleşmesi üzerinden bağlı olup yolcu ücreti paylaşım modeli ayrıca sözleşmesel olarak belirlenmiştir.

Ulusal Emniyet Programı ve SMS

ICAO Annex 19 çerçevesinde Türkiye Emniyet Planı (SSP) ve her işletici için Emniyet Yönetim Sistemi (SMS) zorunludur. SMS’in kritik çıktısı risk değerlendirme matrisi, gönüllü raporlama sistemi ve bir uçuş güvenliği uyarısı ihlali sonrasında SHGM’ye bildirim yükümlülüğüdür. Bu bildirimin yerine getirilmemesi idari para cezası yanında ruhsat askıya alınma riskine yol açar.

Hava Aracı Tescili ve Milliyet

Her sivil hava aracı yalnızca bir devlette tescillidir. Türkiye tescilli uçaklar TC kodu ile başlayan tescil işareti taşır (TC-JAA, TC-LOA gibi). Tescil, 2920 sayılı Kanun m.49 ve devamı hükümlerine göre SHGM Tescil Şubesi’nde tutulan Türk Sivil Hava Aracı Siciline yapılır. Sicilin etkisi, hava aracının milliyetini, rehin işlemlerinin aleniyetini ve yargı yetkisinin tespiti bakımından belirleyicidir.

Tescil Koşulları ve İstisnalar

Tescilin ön koşulu, hava aracı malikinin veya uzun süreli kiracının Türk vatandaşı ya da Türk şirketi olmasıdır. Türk Ticaret Kanunu m.123 kapsamında kurulmuş bir anonim veya limited şirketin yönetim kurulunda Türk vatandaşı çoğunluğu aranır. Yabancı vatandaşların tescil talebi ancak karşılıklılık ilkesine dayanan ikili anlaşma hükümleri çerçevesinde değerlendirilebilir. Hava aracı finansal kiralama (SHY-Ops 1) yoluyla getirilmişse, malik yabancı olsa dahi operatör Türk şirketi ise sicil işlemi yapılabilir; bu uygulama genellikle uzun süreli dry lease anlaşmalarıyla işler.

İpotek ve Teminat Hakları

Hava aracı üzerine 2920 sayılı Kanun m.68 vd. gereği ipotek tesis edilebilir. Sicile tescil edilmeyen ipotek üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez. Cape Town Sözleşmesi Protokolü’nün iç hukuka intikal eden hükümlerine göre IDERA (Irrevocable Deregistration and Export Request Authorization) belgesi düzenlenerek finansörün sicilden çıkarma ve ihraç yetkisi güvenceye alınabilir. IDERA geri alınamaz nitelikte olduğundan, borçlunun temerrüde düşmesi halinde finansör SHGM’ye başvurarak hava aracının 5 iş günü içinde sicil dışı bırakılmasını isteyebilir.

Uçuşa Elverişlilik ve Sertifikalandırma

CoA (Certificate of Airworthiness), her hava aracının uçuşa elverişliliğinin belirli zaman dilimlerinde onaylanmasıdır. SHGM’nin Part-M ve Part-145 kuruluşları bu sertifikayı denetler. Tip sertifikası (Type Certificate) üreticiye verilir; Türkiye özgün tip sertifikası süreci TUSAŞ Hürkuş ve Anka-S gibi yerli hava araçlarında uygulanmış olup sivil tip onayında ağırlıklı olarak EASA ve FAA sertifikalarının kabulü yoluna gidilir.

Uçuş İptali, Gecikme ve Yolcu Tazminatı

Yolcu uçuşunun iptali veya önemli gecikmesi, Türkiye mevzuatında SHY-Yolcu Hakları Yönetmeliği ile, AB hukukunda 261/2004 Tüzük ile, uluslararası uçuşlarda Montreal Sözleşmesi m.19 ile düzenlenir. Yolcu için doğru başvuru mecrası seçildiğinde sonuç değişir: SHY kapsamında SHGM’ye şikayet yolu ücretsiz iken, 261/2004 kapsamında havayoluna doğrudan başvuru ve akabinde yerel tüketici mahkemesi gündeme gelir.

Türk Mevzuatı: SHY-Yolcu Hakları

SHY-Yolcu Hakları Yönetmeliği, kalkış noktası Türkiye olan uçuşlarda veya Türk taşıyıcı ile gerçekleştirilen seferlerde uygulanır. Yolcu: (a) iptal halinde güzergah değişikliği veya tam ücret iadesi, (b) iki saat üzerinde gecikmede ücretsiz ikram, iletişim ve gerekirse konaklama, (c) fazla rezervasyon (overbooking) nedeniyle reddedilen yolcular için tazminat taleplerine sahiptir. Mesafeye göre tazminat tutarları 125, 250 ve 400 euro eşdeğeri TL’dir; ancak yolcunun zararı bu meblağı aşıyorsa BK 49. madde çerçevesinde ek tazminat istenebilir.

AB 261/2004 Tüzüğü Uygulaması

Tüzüğün 7. maddesi mesafeye göre üç kademe tazminat öngörür: 1.500 km’ye kadar 250 euro, 1.500-3.500 km arasında 400 euro, 3.500 km üzeri 600 euro. Gecikme süresi üç saati aştığında Sturgeon/Nelson birleştirilmiş ABAD kararlarına göre yolcu iptal tazminatı ile aynı tutara hak kazanır. Olağanüstü hal savunması (extraordinary circumstances), meteorolojik şiddetli olaylar, siyasi istikrarsızlık veya kuş çarpması gibi dar bir kategoriye hapsedilmiştir; teknik arıza çoğu kez olağan risk sayılır.

Montreal Sözleşmesi m.19 — Gecikme Zararı

1999 Montreal Sözleşmesi’nin 19. maddesi, uluslararası taşımada yolcu, bagaj ve yükün gecikmesinden doğan zararlardan taşıyıcıyı sorumlu tutar. Taşıyıcı, zararın önlenmesi için tüm makul tedbirleri aldığını ispat ederse sorumluluktan kurtulur. Yolcu başına azami tutar 5.346 Özel Çekme Hakkı (SDR) (yaklaşık 7.000 Amerikan doları) olarak 2019 revizyonuyla güncellenmiştir. Bu üst sınır SHY ve 261/2004 kapsamındaki ek tazminatlardan bağımsızdır; birikmeli uygulama mümkündür.

Başvuru Süreci ve Zamanaşımı

Yolcu önce havayoluna yazılı bildirimde bulunur. 14 günlük bekleme süresinin ardından SHGM Yolcu Hakları birimine elektronik başvuru yapabilir; başvuru ücretsizdir. Sonuç olumsuzsa tüketici mahkemesi veya Montreal 33. maddesine göre yolcunun ikametgâhı ile havayolunun kayıtlı merkezi arasından seçilen yargı yeri devreye girer. Dava açma süresi Montreal’e göre iki yıl; Türk hukukunda genel zamanaşımı on yıl olmakla birlikte taşıma sözleşmesi için TTK m.855 bir yıllık özel zamanaşımı öngörür — yolcu bakımından Montreal iki yılı lex specialis olarak uygulanır.

Bagaj Kaybı, Hasarı ve Gecikmesi

Montreal Sözleşmesi m.17/2 hükmü, taşıyıcının tescilli bagaj için kayıp ve hasardan sorumlu olduğunu düzenler. El bagajı yalnızca taşıyıcının kusuru kanıtlandığında tazmin edilir. Yolcu başına azami tutar 2019 revizyonu ile 1.288 SDR’ye çıkarılmıştır (1.700 dolar civarı). Yolcu ekstra değer bildirimi (special declaration of interest) yaparak bu üst sınırı aştığı oranda ek prim karşılığında yükseltebilir.

Bildirim Süreleri

Hasar: tesliminden itibaren 7 gün içinde yazılı bildirim (Montreal m.31/2). Gecikme: bagajın ulaşımından itibaren 21 gün. Kayıp: havayolu tarafından kayıp beyanının yapıldığı tarih. Bu süreler hak düşürücü nitelik taşır; süreyi kaçırmak tazminat talebini sona erdirir. Yolcu bagajı kaybolmuş sayılırsa (21 gün boyunca teslim edilmezse), yolcu bagaj kaybı statüsünde tam tazminat talep hakkına kavuşur.

Değerli Eşya ve Bagaj İçeriği

Havayolu genel koşulları mücevher, elektronik cihaz, tıbbi malzeme gibi kalemleri kabul bagajında taşımayı yasaklar. Kaybolan bagajda bu tür eşya olduğunu ispat eden yolcu, Montreal üst sınırının aşılabilmesi için ekstra prim ödediğini veya havayolunun kabul sırasında özel bildirim aldığını belgelemelidir. İspat yüksekse TTK m.882 ağır kusur düzenlemesi sayesinde sorumluluk üst sınırı uygulanmaz.

Tüketici Hakem Heyeti mi, Mahkeme mi?

TKHK m.68 uyarınca 2024 yılı değer sınırının altındaki uyuşmazlıklar tüketici hakem heyetine götürülebilir (2026 için ilçe 23.450 TL, büyükşehir 104.000 TL civarı; yılın güncel tutarı her Aralık sonunda revize edilir). Uluslararası uçuşta Montreal Sözleşmesi’ne dayanan talepler bakımından hakem heyeti görevlidir; Türkiye’nin taraf olduğu sözleşme bir tüketici koruma normudur.

Yük Taşımacılığı ve Havayolu Konşimentosu

Hava yük taşımacılığı, gönderen ile taşıyıcı arasında imzalanan Hava Yolu Konşimentosu (Air Waybill — AWB) ile belgelenir. Montreal Sözleşmesi m.9’a göre AWB’nin bulunmaması sözleşmenin geçerliliğini etkilemez ancak ispat açısından sorun yaratır. IATA tarafından standartlaştırılmış AWB formu kullanılır; her gönderinin 11 haneli yalnız ona özgü bir numarası vardır.

Sorumluluk Üst Sınırı: 22 SDR/kg

Montreal Sözleşmesi m.22/3’e göre yük kaybında kg başına 22 SDR sınırı uygulanır. Gönderici, ekstra prim ödeyerek AWB üzerinde daha yüksek bir değer beyan edebilir; aksi halde taşıyıcı ağır kusur durumunda dahi tavan değerle sorumlu tutulabilir. 22 SDR/kg 2019 revizyonuyla yürürlüğe girmiştir; daha önceki Varşova Sözleşmesi rejiminde 17 SDR/kg uygulanıyordu.

Tehlikeli Madde ve Özel Yük

ICAO Teknik Talimatlar (DOC 9284) ve IATA Dangerous Goods Regulations tehlikeli yüklerin kabul koşullarını düzenler. Lityum piller, kuru buz, radyoaktif malzeme özellikle sıkı paketleme ve etiketleme kurallarına tabidir. Gönderenin beyanı yanıltıcıysa (mis-declaration), taşıyıcı yalnızca sorumluluktan kurtulmakla kalmaz, 2920 sayılı TSHK m.142 gereği cezai sorumluluk da doğabilir.

Elden Teslim ve Rücu Davaları

Yük elden tesliminden itibaren 14 gün içinde yazılı bildirim yoksa teslim alındığı varsayılır (Montreal m.31/2). Taşıyıcının ödediği tazminatın gerçek kusurluya rücu davası TTK m.856 ve BK m.62 çerçevesinde değerlendirilir. Çoklu modlu taşıma sözleşmelerinde (road feeder service dahil), hasarın hangi aşamada meydana geldiği tespit edilemiyorsa Montreal rejimi baştan sona uygulanır.

Pilot ve Kabin Personeli İş Hukuku

Uçuş ekibi, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında işçi statüsündedir; ancak özel çalışma koşulları nedeniyle SHGEDT (Uçuş Ekibi Görev ve Dinlenme Süreleri Talimatı) ve SHY-OPS ek düzenlemeleri devreye girer. Pilotun aylık uçuş görev süresi 110 saati, yıllık uçuş görev süresi 900 saati aşamaz (SHGEDT m.7); kabin personeli için yıllık 2.000 saat toplam görev süresi üst sınırıdır.

İş Sözleşmesi ve Geri Ödeme Şartı

Pilot eğitiminin maliyeti havayolu tarafından karşılandığında iş sözleşmesinde geri ödeme (training bond) hükmü yer alır. Bu hüküm geçerli sayılmak için: (a) sürenin makul olması (çoğu Yargıtay kararı 3 ile 5 yıl aralığını makul kabul etmiştir), (b) geri ödenecek tutarın orantılı ve kademeli olması, (c) fesih sebebinin haklı olup olmadığına bakılarak uygulanması gerekir. İşverenin haksız feshi halinde geri ödeme talebi düşer; işçinin haklı sebeple istifası durumu (mobbing, ücret ödenmemesi) da aynı sonuca yol açar.

Uçuş Yasağı ve Lisans Askısı

SHGM tarafından uçuş lisansının geçici olarak askıya alınması pilotun iş görme borcunu imkansızlaştırır. Bu durum BK m.136 ifa imkansızlığı kapsamındadır ancak işverenin eylemi varsa (yanlış bildirim, eksik eğitim) sorumluluğu doğar. Lisans askıya alınmasına karşı 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır; yürütmeyi durdurma talebi çoğunlukla kabul görür çünkü lisans askısı kişinin mesleğini icra hakkını doğrudan etkiler.

Uçuş Tazminatı ve Fazla Çalışma

Uçuş tazminatı, 4857 sayılı Kanun m.41 kapsamındaki fazla çalışma ücretinden farklıdır; uçuş saatine bağlı değişken bir kalem olup toplu iş sözleşmesi veya bireysel sözleşme ile kararlaştırılır. Uçuş tazminatının kıdem ve ihbar tazminatına dahil edilip edilmeyeceği sözleşme hükümlerine ve süreklilik şartına göre tayin edilir; düzenli ödenen uçuş tazminatı çoğunlukla giydirilmiş ücrete dahildir.

Yorgunluk Yönetim Sistemi (FRMS)

Pilot yorgunluğu, uçuş güvenliğinin en hassas değişkenidir. Havayolu SMS çerçevesinde FRMS (Fatigue Risk Management System) kurmak zorundadır; uçuş programı oluşturulurken biyolojik ritim ve zaman dilimi geçişleri dikkate alınır. FRMS ihlalleri idari para cezasına ek olarak, meydana gelen bir kaza veya ciddi olayda, taşıyıcı aleyhine tazminat davalarında ağır kusur delili olarak kullanılır.

SHGM Ruhsat, Lisans ve İdari İşlem

SHGM tarafından verilen her tür ruhsat, lisans veya onay bir idari işlem sayılır; iptali, askıya alınması veya yeniden düzenlenmesine karşı 2577 sayılı İYUK genel hükümleri uygulanır. Aynı zamanda 2920 sayılı Kanun m.143 kapsamındaki idari para cezalarına karşı da aynı rejim geçerlidir.

AOC (İşletme Ruhsatı) Süreci

Air Operator Certificate (AOC), ticari hava taşıma yetkisi veren onaydır. SHY-6A Yönetmeliği asgari uçak sayısı (2 adet), filonun yapısal yeterliliği, bakım kuruluşu anlaşması, sigorta teminatı, finansal fizibilite, kaza-olay tarihçesi kontrollerini içerir. AOC süreci 90-120 gün aralığında pratikte tamamlanır; başvuru kabul edilmezse tebliğden itibaren 30 gün içinde SHGM’ye itiraz, 60 gün içinde idare mahkemesi yolu açıktır.

İdari Para Cezaları ve SHT-İPC

İdari para cezaları SHT-İPC talimatı ekinde 300’den fazla kalem halinde listelenmiştir. Uçuş saatlerinin aşılması, bakım plan uyumsuzluğu, pilot kabiliyet kontrolü gecikmesi en sık karşılaşılan ihlal kategorileridir. Para cezası 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17/5 çerçevesinde peşin ödeme indirimi (%25) ile kapatılabilir; ancak bu ödeme işlemin hukuka uygunluğunu tartışma hakkını sonlandırdığından, itiraz düşünülüyorsa peşin ödeme yapılmamalıdır.

İdari İşleme Karşı Dava Yolu

2577 sayılı İYUK m.7 kapsamında tebliğden itibaren 60 günlük dava açma süresi, iptali istenen işlemin niteliğine göre işlemeye başlar. Yürütmeyi durdurma kararı, telafisi güç zarar ve hukuka açık aykırılık koşulları birlikte gerçekleştiğinde verilir; ruhsat iptallerinde yürütmeyi durdurma özellikle işletme sürekliliği gerekçesiyle mahkemelerce kabul görmektedir. İdari yargıda dilekçe aşamasındaki hataları önlemek için, hasım gösterimi ve yürütmeyi durdurma taleplerinin ilk dilekçede yer alması zorunludur.

Drone, İHA ve SHT-İHA Rejimi

İnsansız hava aracı kullanımı Türkiye’de SHT-İHA0, SHT-İHA1, SHT-İHA2 ve SHT-İHA3 olmak üzere ağırlığa göre dört sınıfa ayrılmıştır (SHGM 2016 talimatı). 500 gramın altındaki oyuncak nitelikli İHA’lar dışındaki tüm araçlar SHGM İHA Kayıt Sistemi’ne (İHA Sicili) kayıt zorunludur.

Sınıflara Göre Yetki Şartları

SHT-İHA0 (0-500 gram), tescil gerekmeyen oyuncak nitelikli araçları; SHT-İHA1 (501 gr-4 kg), kayıt zorunlu amatör araçları; SHT-İHA2 (4-25 kg), hem sicil hem kullanıcı belgesi zorunlu araçları; SHT-İHA3 (25-150 kg), SHGM tarafından tip sertifikası verilen araçları ifade eder. 150 kg üzeri ağır İHA’lar klasik hava aracı tescil rejimine tabidir. Gece uçuşu, yerleşim alanı üzeri uçuş ve 120 m üzerindeki irtifalar için SHGM ön izni zorunludur.

Gizlilik ve KVKK Boyutu

İHA’ya entegre kamera ile kişisel veri toplanması 6698 sayılı KVKK m.5 kapsamında açık rıza veya m.28 istisna hükümleri çerçevesinde meşrulaştırılır. Habersiz drone çekimi, konut dokunulmazlığını ihlal (TCK m.116), özel hayatın gizliliğini ihlal (TCK m.134) ve kişisel verinin hukuka aykırı kaydedilmesi (TCK m.135) suçlamalarına yol açar. Ticari drone operatörlerinin Aydınlatma Metni hazırlayarak veri sorumlusu statüsünü deklare etmesi gerekir. Bu noktada KVKK Avukatı rehberimizdeki aydınlatma, açık rıza ve VERBİS kayıt detayları rehberimiz de ilgi konusudur.

İHA Kazaları ve Tazminat

Drone düşmesi veya çarpması sonucu mal ve kişi zararlarından operatör sorumludur. 2920 sayılı TSHK m.134 hava aracı kazalarında objektif sorumluluk prensibini benimsemiştir; operatörün kusuru aranmaksızın zararı tazmin zorunluluğu vardır. Zorunlu mali sorumluluk sigortası SHT-İHA m.12’de öngörülür; sigortasız kullanım halinde idari para cezasına ek olarak tüm zarar operatörün kişisel varlığından tahsil edilir.

Uçak Finansmanı ve Leasing Sözleşmeleri

Havayolu şirketleri filolarını çoğunlukla finansal kiralama yoluyla edinir; bu, hem vergisel avantaj hem de sermaye koruması sağlar. Wet Lease (ACMI: Aircraft-Crew-Maintenance-Insurance) ile Dry Lease temel farkı kiraya konu uçağa ekip ve bakımın dahil olup olmadığıdır.

Wet Lease (ACMI) Özellikleri

Wet Lease’de kiraya veren uçağı, uçuş ekibini, bakımı ve sigortasını birlikte tedarik eder. Bu biçim, kısa dönem kapasite ihtiyaçlarında ve hac/umre gibi yoğun sezonlarda tercih edilir. SHGM onayı zorunludur; kiralayan havayolunun AOC’si altında ya da kiraya verenin AOC’si altında uçuş gerçekleştirilir. AOC altındaki uçuş sorumluluğu taraflar arasında net biçimde paylaşılmalı, yoksa yolcuya karşı müteselsil sorumluluk doğar.

Dry Lease ve Finansal Kiralama

Dry Lease’de yalnızca uçak kiralanır; ekip, bakım ve sigorta kiracının sorumluluğundadır. Finansal kiralama 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman Şirketleri Kanunu m.18 kapsamında bir sözleşme türüdür. Uçak ithalatının KDV istisnası (3065 sayılı KDVK m.16/1-c) ve gümrük vergisi muafiyetinden yararlanılabilir. Leasing sözleşmesi sonunda mülkiyet kiracıya geçebilir (finansal kiralama) ya da uçak kiraya verene iade edilir (operasyonel kiralama).

Cape Town Sözleşmesi ve IDERA

Türkiye 2011 yılında Cape Town Sözleşmesi ve Hava Aracı Protokolü’nü onaylamıştır. Uluslararası Teminat Sicili’ne (International Registry, Dublin merkezli) tescil edilen hak, iç sicilden bağımsız olarak tüm taraf devletlerde korunur. IDERA, temerrüt halinde finansörün idari yolla sicilden çıkarma ve ihraç talebinde bulunmasına imkân verir; SHGM, IDERA sahibi olduğunu ispat eden finansöre 5 iş günü içinde deregister işlemi yapma yükümlülüğündedir.

Uçak Sigortaları ve Üçüncü Kişi Sorumluluk

Hava aracı sigortası, işletici için bir lüks değil zorunluluktur. Hull insurance (gövde sigortası) uçağın kendi zararını, Liability insurance (mali sorumluluk sigortası) yolcu, üçüncü kişi ve yük zararlarını kapsar. Avrupa’da 785/2004 sayılı AB Tüzüğü zorunlu sigorta limitlerini belirlemiş olup Türkiye bu standartları büyük ölçüde benimsemiştir.

Gövde (Hull) Sigortası

Gövde sigortası, uçağın çarpma, kalkış-iniş hasarı, ground handling sırasında uğradığı zarar ve çalınma hallerinde sigortalıya ödeme yapılmasını temin eder. Savaş, terör ve nükleer risk standart poliçeden kapsam dışıdır; Hull War Risks ayrı bir poliçe ile teminat altına alınır. Londra pazarı (Lloyd’s) bu alanda dünya çapında yüksek hacimli sigorta kapasitesi barındırır.

Zorunlu Mali Sorumluluk Limitleri

SHY-Sigorta Yönetmeliği ve 785/2004 sayılı AB Tüzüğü paralelinde yolcu başına asgari 250.000 SDR, bagaj başına 1.131 SDR, yük başına kg başına 19 SDR; üçüncü kişi zarar limiti ise uçak kalkış ağırlığına göre 0,75 milyon SDR ile 700 milyon SDR arasında kademelenir. Sigorta teminatı olmadan uçuş SHGM tarafından anında durdurulur.

Üçüncü Kişi ve 2920 m.134

2920 sayılı TSHK m.134, hava aracının düşmesi, parçası veya taşıdığı eşya dolayısıyla yerdeki üçüncü kişilere verdiği zarardan işletici kusur aranmaksızın sorumludur. Bu objektif sorumluluk rejimi, uçak kazası mağduru olan yer halkı için önemli bir hukuki güvencedir. Sigorta şirketinin sorumluluk limitinin aşıldığı durumlarda, işleticinin şahsi varlıklarına başvurulabilir; holding yapısındaki tüzel kişilikler arası sorumluluk ise 6102 sayılı TTK m.195 vd. hakim-bağlı şirket ilişkisi hükümleri çerçevesinde incelenir.

Havacılık Kazaları ve KAİK Soruşturması

Havacılık kazaları 2920 sayılı Kanun m.156 ve ICAO Annex 13 çerçevesinde soruşturulur. Kaza Araştırma ve İnceleme Kurulu (KAİK) 2013’te ayrı bir tüzel kişilik olarak kurulmuş, teknik soruşturmayı cezai soruşturmadan bağımsız biçimde yürütür. KAİK raporu mahkemeye delil olarak sunulabilir ancak kusur tespiti amacı taşımaz.

Kaza ve Ciddi Olay Tanımı

ICAO Annex 13, uçak kazası (accident) ile ciddi olay (serious incident) kavramlarını ayrı tutar. Kaza: uçağın tahrip olması, yolcu ölümü veya ciddi yaralanması; ciddi olay: bir adım daha olsa kaza sonucu doğuracak durumdur (ramp overrun, TCAS alarmı ile uçak yaklaşması vb.). Her iki kategoride de KAİK bildirimi 48 saat içinde zorunludur.

Soruşturma Süreci

KAİK, kaza mahallinde delil toplama, Flight Data Recorder ve Cockpit Voice Recorder (CVR) kayıtlarını çözümleme, meteoroloji raporları ve bakım kayıtlarını inceleme yetkisine sahiptir. Nihai rapor 12 ay içinde tamamlanır; daha uzun sürerse interim rapor yayımlanır. KAİK raporu cezai soruşturmaya delil olarak sunulamaz (ICAO Annex 13 m.5.12) ancak hukuk davasında bilirkişi raporu niteliğinde kullanılabilir. Bu ayrım yolcu tazminat davalarında ispat kolaylığı sağlar.

Mağdur Tazminat Davaları

Yolcu ölümü halinde Montreal m.21 iki kademeli sorumluluk öngörür: 128.821 SDR’ye kadar taşıyıcı kusursuz sorumludur (strict liability); bu tutarın üzerinde taşıyıcı yalnızca kusurunu ispat edemediği için sorumlu kabul edilir (presumed fault). Destekten yoksun kalma tazminatı hesabı, BK m.53 ve 6102 sayılı TTK m.856 çerçevesinde bilirkişi marifetiyle yapılır; manevi tazminat BK m.56 kapsamındadır. Her kazazedenin yakınları için ayrı dava açma hakkı vardır; Montreal m.33 yargı yeri seçiminde davacıya geniş alan tanır.

Yer Hizmetleri ve Havalimanı Operatörü Sorumluluğu

Yer hizmetleri (ground handling), bagaj yükleme, uçak temizliği, itme-çekme (pushback), de-icing ve yakıt ikmali dahil birçok alt hizmeti kapsar. SHY-22 Ek-1 bu hizmetleri 11 kalemde listeler. Yer hizmeti şirketleri (Çelebi, Havaş, TGS) hem havayolu hem havalimanı operatörü ile sözleşme yapar.

Yer Hizmeti Sözleşmesi ve IATA SGHA

Sektörde IATA Standard Ground Handling Agreement (SGHA) kullanılır; 2018 revizyonu Main Agreement, Annex A (hizmet listesi) ve Annex B (lokasyon-tarife) biçiminde yapılandırılmıştır. SGHA m.8 sorumluluk sınırlaması getirir: hafif kusurdan ortaya çıkan zarar havayolu tarafından karşılanır; ağır kusur varsa yer hizmet şirketi sorumludur. Ağır kusur eşiği Yargıtay tarafından dolaylı delillerle aşılabilecek bir eşik olarak kabul edilmiştir.

Havalimanı Operatörü (Airport Operator)

İGA ve Sabiha Gökçen (ISG) gibi operatörler, ICAO Annex 14 aerodrome standartlarına uymakla yükümlüdür. Pist güvenliği, kuş sürüsü kontrolü (BASH programı), de-icing tesisleri, FOD (Foreign Object Debris) kontrolü operatörün sorumluluğundadır. Yolcuların havalimanı terminalinde uğradığı zararlarda (kaygan zeminde düşme, güvenlik noktasında bagaj hasarı) BK m.49 kapsamında operatörün kusur sorumluluğu doğar.

Sözleşme ve İmtiyaz Rejimi

İGA, DHMİ ile 2013 yılında imzalanan kira/imtiyaz sözleşmesi kapsamında 25 yıl süreyle İstanbul Havalimanı’nı işletme hakkına sahiptir. Sözleşme, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ve Yap-İşlet-Devret mevzuatı ile 3996 sayılı Kanun çerçevesinde düzenlenmiştir. Sözleşmesel uyuşmazlıklar tahkim yolu ile çözülür; yetkili tahkim kurumu çoğunlukla ICC (Paris) veya ISTAC (İstanbul Tahkim Merkezi) olarak kararlaştırılmıştır.

Slot Tahsisi, Rekabet ve Kamu İhale

Slot, bir havayolunun belirli bir havalimanında belirli bir zaman aralığında kalkış veya iniş yapma hakkıdır. Koordineli havalimanlarında (level 3) slot dağılımı IATA Worldwide Airport Slot Guidelines’a göre yapılır. Türkiye’de Slot Koordinasyon Birimi (SKB) 2013’ten itibaren bu işi yürütür.

Grandfather Hakkı ve Use-It-or-Lose-It

Slot düzenleyici kuralların kalbi “grandfather rights” ve %80 kullanım kuralıdır: bir havayolu slotunu önceki sezon ile aynı tarih/saatte %80 oranında kullanırsa bir sonraki sezon aynı slotu otomatik olarak alır. Kullanım eşiği aşılamazsa slot yeniden dağıtılır. Pandemi döneminde bu kural geçici olarak askıya alınmış; 2022-2023 kış tarifesinden itibaren tedrici şekilde geri getirilmiştir.

Rekabet Kurumu ve Hakim Durum

Hub havalimanlarında slot yoğunluğu sahibi havayolları hakim durum yaratır. Rekabet Kurulu 4054 sayılı Kanun m.6 kapsamında slot biriktirilmesini kötüye kullanma olarak nitelendirebilir. İnteraktif fiyatlandırma algoritmaları, code-share anlaşmaları ve birleşme-devralmalar Rekabet Kurulu denetiminden geçer. Havayolu sektöründe 2022-2025 arasında Türk Hava Yolları ve AnadoluJet entegrasyonu rekabet incelemesinde onaylanmıştır.

Kamu İhalesi ve İkili Hava Anlaşmaları

Kamuya ait havalimanlarının işletilmesi 2886, 4734 ve 3996 sayılı Kanunlar çerçevesinde ihale edilir. Ülkeler arası uçuş hakları ikili hava anlaşmaları (Bilateral Air Service Agreement — BASA) ile belirlenir; Türkiye 170’ten fazla ülke ile BASA akdetmiştir. Açık semalar (open sky) anlaşmaları ise sınırsız sefer hakkı tanır; Türkiye-ABD arasında 2000 yılında, Türkiye-AB arasında ise henüz tam kapsamlı bir açık semalar antlaşması bulunmamaktadır.

Havacılıkta Vergi, ÖTV ve Gümrük

Hava araçları ve havacılık hizmetleri vergi rejiminin ayrıcalıklı alanlarındandır. İthalat, yakıt ve uçak kirası vergi istisnalarından yararlanır; bu istisnaların sınırları ise dikkatle çizilmelidir.

KDV ve ÖTV İstisnaları

3065 sayılı KDV Kanunu m.13/a bendi hava aracı ile diğer deniz, hava ve demiryolu taşıma araçlarının teslim ve kiralanmasını KDV’den istisna tutar. 4760 sayılı ÖTV Kanunu havacılık yakıtı (jet fuel / Jet-A1) için belirli operasyonlarda ÖTV muafiyeti öngörür. Muafiyet ancak “hava taşıma işletmeciliği” faaliyeti bünyesinde kullanıldığında geçerlidir; özel uçuşta veya eğitim uçuşunda uygulama farklıdır.

Gümrük Rejimi

Uçak ithalatında gümrük vergisi ikili anlaşmalar ve ticaret antlaşmalarına göre %0’dan başlar. Geçici ithalat rejimi (temporary admission) demo/test uçuşları için uygulanır; altı ayı aşan kullanımda tam ithalat zorunludur. 4458 sayılı Gümrük Kanunu m.148 geçici ithalat süresini düzenler.

Kurumlar Vergisi ve Transfer Fiyatlandırması

Uluslararası havayolu holdinglerinde transfer fiyatlandırması kritik önem taşır. 5520 sayılı KVK m.13, 5520/1-ç Transfer Fiyatlandırması Raporu zorunluluğunu emsallere uygunluk ilkesi çerçevesinde getirir. OECD BEPS Eylem Planı çerçevesindeki Country-by-Country Reporting (CbCR) dahil şeffaflık kuralları Türkiye’de de uygulanır. Bu alanda Vergi Hukuku Avukatı rehberimizde transfer fiyatlandırmasına ilişkin detaylı kurallar açıklanmaktadır.

KVKK, Siber Güvenlik ve API Verileri

Havayolu şirketleri yolcu verisi, pasaport bilgisi, seyahat tarihçesi gibi hassas kişisel verileri işler. 6698 sayılı KVKK ve AB GDPR paralelinde bu verilerin korunması özel bir rejim gerektirir.

API/PNR Verisi Paylaşımı

Advance Passenger Information (API) ve Passenger Name Record (PNR) verileri, güvenlik nedeniyle varış ülkesine uçuş öncesi iletilir. Türkiye bu verileri 1567 sayılı Kanun çerçevesinde İçişleri Bakanlığı MİT Koordinasyon Birimi ile paylaşmaktadır. AB-ABD PNR Anlaşması ve Schengen Bilgi Sistemi (SIS) entegrasyonu havayollarını çok taraflı düzenlemelere tabi tutar.

Siber Saldırılar ve Veri İhlali

Havayolu sistemleri ransomware, DDoS ve insider tehditlere maruzdur. Kritik altyapı kategorisinde yer aldıklarından 6698 sayılı KVKK m.12/5 kapsamında 72 saat içinde KVKK Kurulu’na bildirim zorunludur. AB NIS2 Direktifi ve Türkiye’nin Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi (Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi, 2021) minimum kontrol çerçevesini belirler.

Açık Rıza ve İnfluencer Çekimi

Yolcuların havalimanı ve uçak içi görüntülerinin sosyal medyada paylaşılması özel hayatın gizliliği açısından önemlidir. Havayolu çalışanları sosyal medya kullanımına dair iç politikalar geliştirmelidir. Sosyal Medya Hukuku Avukatı rehberimiz aydınlatma ve açık rıza yükümlülüklerini ele almaktadır.

Çevre Hukuku, Gürültü ve CORSIA

Sivil havacılık, küresel karbon salımının yaklaşık %2-3’ünü üretir. Türkiye 2030’a kadar havacılıkta net karbon nötr hedefine ulaşmak için ICAO CORSIA sistemine 2020’den itibaren dahil olmuştur.

CORSIA ve Karbon Denkleştirme

CORSIA (Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation), ICAO tarafından 2016’da kabul edilen uluslararası uçuşlarda karbon salımını denkleştirme sistemidir. 2021-2023 pilot, 2024-2026 ilk faz, 2027-2035 ikinci faz olarak yürürlükte. Taşıyıcılar yıllık salımlarını 2019 baz yılı ortalamasının üzerine çıkan kısmı için karbon kredisi satın alır. Türk havayolları 2021’den bu yana CORSIA raporlamasını SHGM kanalıyla yapmaktadır.

Havalimanı Gürültü Sınırları

Havalimanı çevresindeki yerleşim alanlarında gürültü düzeyi, Çevresel Gürültü Yönetmeliği (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı 04.06.2010) çerçevesinde izlenir. Sabiha Gökçen ve İstanbul Havalimanı için özel gürültü yönetim planları mevcuttur. Gürültünün izin verilen değerleri aşması durumunda çevrede yaşayanlar BK m.49 ve 2872 sayılı Çevre Kanunu m.13 çerçevesinde tazminat davası açabilir.

Sürdürülebilir Havacılık Yakıtı (SAF)

Sustainable Aviation Fuel (SAF), fosil yakıt kullanımına alternatif olarak kullanılan biyoyakıtları ifade eder. AB’nin ReFuelEU Aviation paketi 2025’ten itibaren %2, 2030’da %6 ve 2050’de %70 SAF karışım zorunluluğu getirmiştir; Türkiye’de şu an zorunlu karışım kuralı yoktur ancak Türk Hava Yolları gönüllü olarak SAF satın alımı yapmaktadır. Tazminat hesaplarında SAF farkından doğan ekstra maliyet kira ve gönderi sözleşmelerinin fiyat uyarlama maddeleriyle paylaştırılmalıdır. Enerji Hukuku Avukatı rehberimiz SAF tedarik sözleşmelerinin enerji hukuku boyutunu ele almaktadır.

Ticari Uzay ve Alt-Yörünge Uçuşları

Havacılık ile uzay hukuku arasındaki sınır 100 km Karman çizgisi olarak kabul edilir. Alt-yörünge uçuşlarının ticarileşmesi (Virgin Galactic, Blue Origin) ile birlikte havacılık hukuku uzay hukuku ile giderek iç içe geçmektedir.

Karman Çizgisi ve Sorumluluk Rejimi

Alt-yörünge uçuşları 80-100 km irtifaya çıkar; klasik havacılık mevzuatı Karman altı için geçerlidir, üstü ise 1967 Uzay Antlaşması (Outer Space Treaty) ve 1972 Sorumluluk Sözleşmesi kapsamına girer. Türkiye Uzay Ajansı (TUA) 2018’de kurulmuş olup yerli tayyarecilik ve uzay sanayi koordinasyonunu üstlenir. Alt-yörünge ticari uçuşları için özel ruhsat rejimi henüz Türkiye’de detaylandırılmamıştır.

Uzay Turizmi Sözleşmeleri

Uzay turizmi sözleşmeleri, belirsiz risk profili nedeniyle ayrı bir sigortacılık kapasitesi gerektirir. BK m.27 ahlaka aykırılık ve m.115 sorumsuzluk şartı sınırlaması, katılımcının ölüm riskine ilişkin sorumsuzluk ibaresinin geçerliliğini sınırlı hâle getirir. Katılımcı bilgilendirilmiş rızasının (informed consent) yazılı olması ve sigorta teminatının sözleşmeden bağımsız kurulması gerekir.

Uydu Fırlatma ve Frekans Tahsisi

Uydu fırlatma uzay hukuku alanına girse de fırlatma aracının atmosfer geçişi havacılık kuralları çerçevesindedir. Uydu frekans tahsisi ICAO değil ITU (International Telecommunication Union) yetkisindedir. Türkiye’de uydu frekans koordinasyonu BTK (Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu) ile TUA tarafından yürütülür. Bu alanda Bilişim Hukuku Avukatı rehberimiz frekans ve yazılım ruhsatı detaylarını açıklar.

Code-Share, Interlining ve Alyans Sözleşmeleri

Havayolu şirketleri arasındaki iş birlikleri yolcu için tek bilet altında çoklu taşıyıcı deneyimi sunarken, tazminat davalarında sorumlu taraf tespitini karmaşıklaştırır. Code-share, bir havayolunun uçağında diğer havayolunun uçuş numarasıyla bilet satmasıdır; fiilen uçuşu gerçekleştiren taraf işleten taşıyıcı (operating carrier), bileti satan taraf sözleşmeyi kuran taşıyıcı (contracting carrier) olarak ayrılır.

Montreal Sözleşmesi ve Müteselsil Sorumluluk

1999 Montreal Sözleşmesi m.40 kapsamında her iki taşıyıcı da yolcuya karşı müteselsilen sorumludur. Yolcu zararını işleten taşıyıcıdan veya sözleşmesel taşıyıcıdan talep edebilir; iç ilişkide rücu hakkı sözleşmesel düzenlemeye göre işler. Bu nedenle yolcu, bileti hangi havayolundan aldığına bakılmaksızın tazminat sürecini çift taraflı işletmeyi tercih edebilir.

Alyans Sözleşmeleri: Star Alliance, SkyTeam, Oneworld

Üç küresel alyans, üye havayolları arasında kod paylaşımı, mil programı uyumu, ortak salonlar ve koltuk değişimini koordine eder. Alyans sözleşmeleri rekabet hukuku açısından Anti-trust Immunity (ATI) izinleri ile Devlet Havacılık Otoriteleri tarafından onaylanır. AB ve ABD düzeyinde verilen ATI izinleri 5-10 yıl süreyle yenilenir; Türkiye rekabet mevzuatı da bu tür iş birliklerini 4054 sayılı Kanun kapsamında muafiyete tabi tutar.

Interlining ve Tek Biletli Aktarma

İnterline anlaşmaları, farklı havayollarının uçuşlarının tek bir biletle birleştirilmesine olanak tanır. Aktarma yolcusunun bagajı son varış noktasına otomatik aktarılır; bir segmentte gecikme olursa kaçırılan bağlantı (missed connection) nedeniyle tazminat talebi gündeme gelir. Montreal Sözleşmesi m.19 interline uçuşlarını tek bir taşıma sözleşmesi olarak değerlendirdiği için gecikme zararı sözleşmesel taşıyıcıya yönelik olarak istenir. Paket tur kapsamında alınmış interline biletlerde ek olarak Paket Tur Sözleşmeleri Yönetmeliği ve 6502 sayılı TKHK m.51 koruması devreye girer.

Frequent Flyer Programları, Mil Hakları ve Vergilendirme

Mil programları, hem müşteri bağlılığının sürdürülmesi hem de yolcuların lojistik planlamasında ayrı bir hukuki katman oluşturur. Miller hukuken bir tür gayrimaddi alacak sayılabilir ancak piyasa değeri programın üyelik şartlarına göre değişir.

Milin Hukuki Niteliği

Mil hakları sözleşmesel bir puan sistemidir; havayolu tek taraflı olarak koşulları değiştirme, süreyi sınırlama veya devri yasaklama hakkına sahiptir. Ancak kazanılmış milin istisnai bir tek taraflı değişiklikle değerini kaybetmesi, BK m.27 ahlaka aykırılık, BK m.19 sözleşme serbestisi sınırları ve 6502 sayılı TKHK m.5 haksız şart hükümleri çerçevesinde denetlenebilir. Türkiye’de Yargıtay 13. HD, tüketici mahkemesi içtihatlarıyla benzer sadakat programlarında üyelerin kazanılmış haklarının korunması ilkesini benimsemiştir.

Mil ile Ödül Biletinde Tazminat Hakkı

Mil ile alınan ödül bileti de 261/2004 ve Montreal kapsamında bir bilet sayılır; uçuş iptalinde yolcu tazminat hakkını yitirmez. Havayolu’nun genel koşullarındaki “ödül biletleri 261/2004 kapsamı dışındadır” gibi ibareler, Tüzüğün amir hükümleri karşısında geçerlilik kazanmaz. Yolcu bileti parasal karşılık yerine mil ile aldığı gerçeğinden bağımsız olarak kademeli tazminata hak kazanır.

Mil ve Gelir Vergisi

Bireysel yolcunun kazandığı miller 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.25 (sadakat programı gelirleri için açık istisna yoktur ancak tüketici koruması çerçevesinde hediye/indirim sayılmaktadır) kapsamında çoğunlukla vergilendirilmez. Ancak kurumsal seyahat kapsamında kazanılan millerin çalışan hesabına aktarılması personele sağlanan menfaat olarak ücret niteliği kazanabilir. Bu durumda iş sözleşmesinde açık hüküm olmadıkça işveren miller üzerinde hak iddia edemez; Yargıtay 9. HD içtihadı işçinin mülkiyetini koruma eğilimindedir.

Engelli, Refakatçi ve Özel İhtiyaç Sahibi Yolcu Hakları

Hareket kısıtlılığı bulunan yolcular (Persons with Reduced Mobility — PRM), hasta yolcu, refakatçi, hamile ve bebekli yolcular için Türk mevzuatı ve AB 1107/2006 sayılı Tüzük ayrıntılı düzenleme getirir. Havayolu ve havalimanı operatörü birlikte sorumludur; rezervasyon sırasında özel ihtiyaç bildirimi yapıldığında ücretsiz yardım yükümlülüğü doğar.

SHY-Yolcu Hakları Yönetmeliği m.13

SHY-Yolcu Hakları m.13 engelli ve hareket kısıtlılığı bulunan yolcuların havalimanına varışlarından uçaktan iniş sürecine kadar ücretsiz refakat hakkını düzenler. Tekerlekli sandalye tahsisi, rampa ile binme, özel koltuk ayarlaması havayolu görevidir. Rezervasyon 48 saat öncesine kadar bildirilmelidir; bildirimden sonra uygun hizmet sağlanmazsa SHGM şikayet yoluyla tazminat süreci başlar.

Tıbbi Beyan ve Uçuşa Uygunluk

Son altı ayda kalp ameliyatı geçirmiş, solunum cihazı kullanan veya hamileliğinin 36. haftasında bulunan yolcular için havayolu sağlık beyanı (MEDIF formu) talep eder. Yanlış beyan nedeniyle uçuşta oluşan komplikasyonlarda taşıyıcı sorumluluğu kısıtlanır; bu tür durumlarda hasta yolcunun havayoluna açık ve zamanında bildirim yapmış olması ispat açısından belirleyicidir.

Refakatsiz Küçük (UMNR) Hizmeti

5 ile 12 yaş arasındaki refakatsiz çocuklar için Unaccompanied Minor (UMNR) hizmeti zorunludur. Havayolu çocuğu kalkışta teslim alır, aktarmada ve varışta belirlenen büyüğe teslim eder. UMNR sürecindeki bir kusur halinde taşıyıcının özen yükümlülüğünün ağır ihlali söz konusu olur; TMK m.2 dürüstlük kuralı çerçevesinde kusur sorumluluğu çocuğun yasal temsilcisi lehine geniş yorumlanır.

Force Majeure, Salgın ve Olağan Dışı Koşullar

Havacılık sektörü, küresel salgın, volkanik kül bulutu (Eyjafjallajökull 2010), terör eylemleri ve savaş durumlarında olağan dışı koşullar savunması gündeme gelir. Bu kavramın kapsamı dardır; her aksaklık force majeure sayılmaz.

Olağan Dışı Koşul (Extraordinary Circumstances) Kriterleri

261/2004 Tüzüğü m.5/3 olağan dışı koşul kavramını benimser. ABAD Wallentin-Hermann (C-549/07) ve Pesková (C-315/15) kararları teknik arızaları genel kural olarak olağan sayar; buna karşılık yabancı cismin motora girmesi (bird strike) olağan dışı sayılabilir. Türk hukukunda BK m.138 aşırı ifa güçlüğü kavramı benzer bir ölçüt sunar; hakim sözleşmeyi uyarlayabilir veya feshe izin verebilir.

Pandemi Döneminde Yolcu Hakları

COVID-19 döneminde uçuşların büyük ölçüde iptal edilmesi Force Majeure olarak değerlendirildi; ancak Avrupa Komisyonu 2020/C 89 I/01 sayılı yönergesinde yolcunun ücret iadesi hakkının askıya alınamayacağını bildirdi. Türkiye’de de SHGM 2020 yılı tebliğleriyle yolcu bileti iadesinin 12 ay içinde yapılmasını emretti. Pandemi sonrası davaları 2-5 yıl zamanaşımı süresi içinde değerlendirildiğinden, 2025-2026 yıllarında hala gündemdedir.

Sözleşmelere Yansıyan Salgın Hükmü

Havayolu kira, leasing, wet lease ve yer hizmeti sözleşmeleri 2020 sonrası “pandemic clause” ve “government grounding” hükümleri eklenerek revize edilmiştir. Bu maddeler, hükümet kararı ile uçuşların tümünün durdurulması durumunda kira bedelinin askıya alınmasını, teminatların iadesini veya sözleşmenin feshini öngörür. Sözleşmenin pandemi hükmü yoksa BK m.137 imkansızlık hükmünün uygulanması gündeme gelir; bu her olayda ayrı değerlendirme gerektirir. Sözleşme Hukuku Avukatı rehberimizde force majeure klozu örnekleri ve güncel uygulamalar detaylandırılmıştır.

İstanbul Pratiği: Sabiha Gökçen, İGA ve Adliye Süreçleri

İstanbul, yıllık 100 milyonu aşan yolcu trafiği ile Türkiye havacılık davalarının merkezidir. Yolcu ve yük uyuşmazlıklarında yetkili mahkemelerin çoğu Bakırköy, Anadolu ve Pendik adliyelerinde toplanmıştır.

Bakırköy, Anadolu ve Pendik Adliyeleri

İstanbul Havalimanı’nda yer alan Arnavutköy-Başakşehir ekseninde çıkan uyuşmazlıklar Bakırköy adliyesinde; Sabiha Gökçen Havalimanı uyuşmazlıkları Anadolu adliyesinde görülür. Pendik adliyesi özellikle kargo ve yer hizmetleri sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda yetkili sayılabilir. Yetki kurallarında 6100 sayılı HMK m.14 sözleşme ifa yeri esası ve m.15 işyeri yetkisi birlikte işlenir.

İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC)

2015’te kurulan İstanbul Tahkim Merkezi, havacılık sektöründeki büyük sözleşmelerde sıkça tahkim kurumu olarak kararlaştırılmaktadır. ISTAC Kuralları 2025 güncellemesi ile acil hakem başvurusu (emergency arbitrator) ve elektronik dava yönetimi güncel biçimde hizmet vermektedir. İstanbul Havalimanı imtiyaz sözleşmesinden doğan uyuşmazlıkların bir bölümü ICSID değil ISTAC’ta çözülmektedir.

SHGM Başvuru ve E-Devlet Entegrasyonu

SHGM’ye yönelik başvuruların büyük çoğunluğu e-Devlet üzerinden yapılır. Pilot lisans başvuruları, İHA kayıt ve itiraz dilekçeleri elektronik imza ile gönderilebilir. Yolcu hakları şikayetleri SHGM’nin ayrı portalı üzerinden 20 gün içinde yanıtlanır. Bu süreçlerde İdare Hukuku Avukatı rehberimiz idari işlemlere karşı iptal davası açma sürecini ayrıntılı açıklamaktadır.

Sık Yapılan Hatalar

Yolcunun Başvuruyu Geciktirmesi

Montreal Sözleşmesi 33. maddesi dava açma süresini 2 yıl olarak belirler; bu süre hak düşürücü niteliktedir. Havayolu şikayet sürecinin 14 gün beklemesi, SHGM yanıtının 30 gün alması vb. süreçler yolcuyu 2 yılın sonuna yaklaştırabilir. Süreç erken başlatılmalı; havayolu yanıtı beklenmeden mahkeme başvurusu paralel olarak hazırlanmalıdır.

SHGM Para Cezasının Peşin Ödenmesi

5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17/5 gereği peşin ödeme %25 indirim sağlar ancak işlemin hukuka uygunluğuna itiraz hakkını sona erdirir. Ruhsat iptali riski bulunan büyük cezalarda peşin ödeme yerine, 15 gün süre içinde itiraz yoluna başvurmak stratejik açıdan çoğunlukla daha doğrudur.

Kabin Bagajında Değerli Eşya Beyanı Yapılmaması

Pahalı fotoğraf makinesi, dizüstü bilgisayar, mücevher vb. eşyalar kabin bagajında taşınmalı; eğer kabul bagajına verilmesi zorunluysa değer beyanı (special declaration of interest) yapılmalıdır. Beyan yoksa Montreal m.22 uyarınca tazminat 1.288 SDR üst sınırı ile kapatılır.

Drone Sigortasının İhmal Edilmesi

SHT-İHA zorunlu mali sorumluluk sigortası taşır; oysa pek çok amatör operatör bu yükümlülüğü yerine getirmemektedir. Çarpma veya düşme durumunda tüm zarar şahsi varlıktan tahsil edileceği gibi ayrıca idari para cezası da uygulanır. Sigorta primi, yıllık 500-1.500 TL aralığındadır; riskin boyutu karşısında son derece makul bir maliyettir.

Pilot Eğitim Bond Sözleşmesinde Süre Orantısızlığı

Havayolunun ödediği eğitim maliyetinin 7-10 yıl süre ile geri ödeme şartına bağlanması Yargıtay kararları ışığında orantısız kabul edilir. Geçerli bir bond sözleşmesi, süreyi makul tutmalı (genellikle 3-5 yıl), geri ödemeyi kademeli azalan tutarda öngörmeli ve işverenin haksız feshi halinde bondun geçersiz sayılacağını belirtmelidir.

Leasing Sözleşmesinde Vergi Maddesinin Eksik Kalması

Uluslararası kiralamada kaynak ülke stopajı, transfer fiyatlandırması ve kira bedeli üzerinden alınan KDV istisna başvuru prosedürü sözleşmede açıklanmalıdır. Stopaj yükünün kime ait olduğu, gross-up klozu ile netleştirilmez ise kiracı aleyhine sürpriz maliyetler doğurabilir. Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmalarının hangi sürümünün uygulanacağı ve Uluslararası Sicil tescil masraflarının kimin tarafından üstlenildiği finansal modeli kökten değiştirir.

Yolcu Manifesto Kayıtlarının Zayıf Tutulması

Havayolu, yolcu manifestosunu ve biniş kartı verilerini en az beş yıl süre ile saklamakla yükümlüdür. Kazanın meydana geldiği uçuşta yolcu kimliklerinin doğru ve güvenli kayıt altına alınmamış olması, tazminat davalarında hak sahiplerinin ispat yükünü ağırlaştırır. Bu yükümlülük aynı zamanda 6698 sayılı KVKK kapsamında veri koruma ve imha politikalarını da etkilediği için ihmal edilmesi iki farklı yaptırıma birden yol açar.

Kurgusal Senaryolarla Havacılık Uyuşmazlıkları

Aşağıdaki senaryolar tamamen eğitim amaçlı kurgusal olup gerçek bir dosyayla benzerlik tesadüfidir.

Senaryo 1: Uzun Gecikme ve Ek Tazminat

İstanbul-Frankfurt uçuşunu gerçekleştirmek üzere bilet satın alan yolcu, uçağın teknik arıza nedeniyle 9 saat gecikmesi üzerine 600 euro 261/2004 tazminatına ve otel konaklama, iletişim harcamalarına ilişkin ek ziyan talebinde bulunur. Havayolu olağan dışı koşullar savunması ile talebi reddeder. Tüketici mahkemesinde açılan davada, 600 euro tazminatın yanı sıra otel ve ulaşım harcaması kanıt olarak faturalarla sunulur; BK m.49 çerçevesinde ek maddi zarar kabul edilir. Manevi tazminat talebi, gecikmenin sıradan bir yolculukta ruh sağlığını önemli ölçüde etkilemediği gerekçesiyle sembolik tutulur.

Senaryo 2: Bagaj İçindeki Profesyonel Kameranın Kaybı

Belgesel yönetmeni, Milano-İstanbul uçuşunda kabul bagajında taşıdığı 80.000 TL değerindeki kamerasının kaybı ile karşılaşır. Havayolu Montreal m.22 üst sınırı ile 1.288 SDR (yaklaşık 55.000 TL) ödemeyi önerir. Yolcu, bagaj teslim sırasında değer beyanı yaptığına ve ekstra prim ödediğine ilişkin makbuz sunar; üst sınır beyan edilen değer kadar yükseltilir. Bagaj çalınırken güvenlik kameralarında havayolu personelinin ağır ihmali görüntülenirse TTK m.882 ağır kusur hükmü işletilerek üst sınır tamamen kaldırılabilir.

Senaryo 3: Pilot Bond Fesih Davası

İşe başladığında 7 yıl süreli bond sözleşmesi imzalayan pilot, iş yüküne ilişkin şikayetleri reddedildikten sonra 3. yılın sonunda istifa eder. Havayolu, eğitim maliyetinin kalan oranını (yaklaşık 1.8 milyon TL) talep eder. Pilot, istifasının SHGEDT uçuş dinlenme süreleri ihlalleri nedeniyle haklı fesih olduğunu Yargıtay 9. HD emsallerine benzer argümanlarla savunur; dosyaya SHGM gönüllü raporlama kayıtları sunulur. Mahkeme haklı fesih kabul edildiğinde bond alacağı tümüyle reddedilir.

Senaryo 4: Drone ile Konut Gizliliği İhlali

Düğün fotoğrafçısı, başka bir villa üzerinde drone uçurduğu sırada özel hayatını kayıt altına aldığı iddia edilen kişi, hem ceza şikayetinde bulunur (TCK m.134 özel hayatın gizliliği) hem de BK m.49 manevi tazminat davası açar. Fotoğrafçı SHGM kaydı olmayan drone kullandığı için 2920 sayılı Kanun m.143 ve SHT-İHA m.12 gereği idari para cezasına da muhatap olur. Cezai süreçte mahkûmiyet verilirse özel hukuk tazminat davası kuvvetli delille sonuçlanır.

Senaryo 5: İthal Uçağın Cape Town IDERA Süreci

Bir leasing şirketi, Türk havayoluna kiraladığı uçağın kira bedellerinin 90 gün temerrüdüne düşmesi üzerine IDERA mekanizmasını işletir. Uluslararası Teminat Sicili’ne başvurarak Cape Town Protokolü kapsamındaki hakkını aktive eder; SHGM 5 iş günü içinde hava aracını Türk sicilinden çıkarır. Havayolu yürütmeyi durdurma talebiyle idare mahkemesine başvursa da Cape Town Sözleşmesi’nin iç hukukta lex specialis niteliği nedeniyle talep reddedilir.

Senaryo 6: Kabin Ekibine Mobbing ve Haklı Fesih

Beş yıldır tarifeli uçuşlarda görev yapan kabin amiri, yeni uçuş müdürünün sözlü ve yazılı baskıları karşısında 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II çerçevesinde haklı sebeple iş sözleşmesini feshederek mobbing delillerini belgeler. Dosyaya iç yazışmalar, uçuş sonrası tutanaklar ve iş arkadaşlarının yazılı beyanları ile SHGM gönüllü raporlama sisteminde kayıt altına alınmış görev çizelgesi anormallikleri eklenir. Mahkemenin haklı fesih kabulü halinde, kıdem tazminatı ve manevi tazminat birlikte hüküm altına alınır; kariyeri sekteye uğrayan kabin amiri için iş kaybından doğan makul kazanç yoksunluğu da BK m.49 kapsamında değerlendirilir.

İlgili Rehberler

Havacılık hukuku uyuşmazlıkları çoğunlukla diğer hukuk dallarıyla kesişir. Alyar Hukuk & Danışmanlık olarak aşağıdaki rehberlerimiz ilgili başlıklarda derinlik sunmaktadır:

• Uçuş İptali ve Yolcu Tazminatı EC 261 Sayılı Tüzük (2026)
• Bagaj Kaybı, Hasarı ve Montreal Sözleşmesi (2026)
• Uçak Kiralama (Wet/Dry Lease) Sözleşmeleri (2026)
• SHGM Ruhsat ve Lisans Kararlarına İtiraz (2026)
• Pilot-İşçi Sözleşmesi ve Uçuş Saati Sınırları (2026)
• İHA/Drone Uçuş İhlali İdari Para Cezası (2026)
• Hava Yolu Yük Taşımacılığı Tazminat Hesabı (2026)
• Uluslararası Uçuş, Vize Transfer ve Yolcu Hakları (2026)
• Havayolu İflası ve Yolcu Tazminat Talepleri (2026)
• Uçak Sigortası (Hull) ve Üçüncü Kişi Mali Mesuliyet (2026)
• Tazminat Avukatı — Maddi ve Manevi Tazminat
• Sigorta Avukatı — Hasar ve Tahkim Süreçleri
• İş Hukuku Avukatı — Pilot ve Kabin Sözleşmeleri
• İdare Hukuku Avukatı — SHGM İşlemleri
• Kaza Tazminatı Rehberi
• Bilişim Hukuku Avukatı — Siber Güvenlik
• KVKK Avukatı — API/PNR Verileri
• Ticaret Hukuku Avukatı — Leasing ve Sözleşmeler
• Vergi Hukuku Avukatı — KDV ve ÖTV İstisnaları
• Arabuluculuk Avukatı — Zorunlu ve İhtiyari Süreçler
• Enerji Hukuku Avukatı — SAF ve Yakıt Tedariki
• Yabancılar Hukuku Avukatı — Uçuş Vize Süreçleri
• Tüketici Avukatı — Hakem Heyeti Süreci
• Ceza Avukatı — Hava Aracı Güvenliği Suçları

Mevzuat ve Resmi Kaynaklar

• 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi
• Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) — Resmî Web Sitesi
• Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ)
• Resmî Gazete — İkincil Düzenlemeler ve Talimatlar
• International Civil Aviation Organization (ICAO)
• European Union Aviation Safety Agency (EASA)
• Kaza Araştırma ve İnceleme Kurulu (KAİK)
• Anayasa Mahkemesi — Bireysel Başvuru ve Norm Denetimi

Sıkça Sorulan Sorular

Uçuş gecikmesinde tazminat talebim hangi hukuka tabi?

Kalkış noktası ve taşıyıcıya göre değişir. AB üyesi bir ülkeden kalkış veya AB taşıyıcısı ile AB’ye iniş durumunda 261/2004 Tüzüğü; iç hat veya Türk taşıyıcı ile yapılan uçuşta SHY-Yolcu Hakları Yönetmeliği; uluslararası uçuşlarda Montreal Sözleşmesi m.19 uygulanır. Üç rejim birlikte işletilebilir; bu durumda üst sınır sadece Montreal için söz konusudur, ek zarar Türk iç hukukuna göre ispatlanarak talep edilebilir.

Bagaj kaybında tazminat üst sınırı nedir?

1999 Montreal Sözleşmesi’nin 22. maddesi, tescilli bagaj kaybı için yolcu başına 1.288 Özel Çekme Hakkı (SDR) üst sınırı öngörür; bu yaklaşık 1.700 ABD Doları karşılığıdır. Ekstra değer beyanı yapıldığında üst sınır beyan edilen değere çıkarılır; taşıyıcının ağır kusuru ispat edilirse TTK m.882 gereği üst sınır kaldırılır.

Drone uçurmak için izin almam gerekir mi?

SHT-İHA Talimatı’na göre 500 gramın altındaki oyuncak nitelikli İHA’lar izinsiz uçurulabilir. 500 gram ile 4 kg arası araçlar İHA Sicili’ne kayıtlı olmak zorundadır; 4 kg üstü araçlar için ayrıca kullanıcı belgesi gereklidir. Her durumda gece, yerleşim üzeri ve 120 m üzeri uçuş için SHGM ön izni alınmalıdır.

Pilot eğitim borç sözleşmesi ne kadar süre olabilir?

Yargıtay içtihatları ışığında 3 ile 5 yıl aralığı makul süre olarak kabul edilir. Geri ödeme tutarının kademeli (geçen her yıl oranında azalan) yapıda düzenlenmesi, işverenin haksız feshi halinde bondun geçersiz sayılması ve işçinin haklı sebeple istifası durumunda uygulanmaması gerekir. Aksi halde bond hükümleri BK m.27 ahlaka aykırılık veya TMK m.23 kişilik hakkı sınırlaması çerçevesinde kısmen veya tamamen iptal edilebilir.

SHGM para cezasına karşı nasıl itiraz ederim?

Tebliğden itibaren 15 gün içinde sulh ceza hakimliğine itiraz edilir (5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.27). Eğer ceza bir idari işleme bağlıysa (ruhsat iptali gibi) 60 gün içinde idare mahkemesine iptal davası açılabilir. Peşin ödemenin %25 indirim sağladığı doğrudur ancak itiraz hakkını sona erdirdiği için stratejik değerlendirme yapılmalıdır.

Havayolu iflas ederse biletim ne olur?

2004 sayılı İİK ve 7101 sayılı Kanun ile güncellenmiş konkordato hükümleri uygulanır. Yolcu alacakları sıra cetvelinde üçüncü sırada (adi alacak) yer alır; tahsil oranı düşüktür. Paket tur kapsamında alınan bilet ise paket tur düzenleyicisinin zorunlu sigortasından karşılanır (Paket Tur Sözleşmeleri Yönetmeliği m.15). Kredi kartı ile ödenen biletlerde charge-back hakkı saklıdır; bankaya başvuru yapılabilir.

Havayolu ile uyuşmazlığım tahkime gider mi?

Yolcu-taşıyıcı ilişkisinde genel kural tahkim şartının geçerli sayılmamasıdır; çünkü yolcu tüketici sıfatını haizdir ve 4077/6502 sayılı TKHK hükümleri tahkim şartını etkisiz kılar. Ancak havayolu ile yer hizmeti şirketi veya leasing şirketi gibi kurumsal taraflar arasındaki sözleşmelerde tahkim yaygındır; ISTAC veya ICC tahkim kuralları sıkça tercih edilir.

Montreal Sözleşmesi’ne göre nerede dava açabilirim?

Sözleşmenin 33. maddesi dört yargı yeri seçeneği tanır: (a) taşıyıcının kayıtlı merkezi, (b) sözleşmenin yapıldığı yer, (c) yolcunun varış noktası, (d) yolcunun ikametgahı ve taşıyıcının ticari faaliyet gösterdiği yer. Bu esneklik yolcuya stratejik avantaj sağlar; örneğin İstanbul’da oturan ve Milano’dan alınan biletle seyahat eden yolcu, hem İstanbul hem Milano mahkemelerinde dava açabilir.

Cape Town Sözleşmesi IDERA nedir?

Irrevocable Deregistration and Export Request Authorization — geri alınamaz sicil dışı bırakma ve ihracat talep yetkisi belgesidir. Havayolu temerrüdü halinde finansör SHGM’ye başvurarak hava aracının sicilden çıkarılmasını ve yurt dışına ihracını 5 iş günü içinde talep edebilir. Belge bir kez verildiğinde operatör tarafından iptal edilemez; bu nitelik finansör güvencesini önemli ölçüde artırır.

Uçak kazasında yolcu ailem ne kadar tazminat alır?

Montreal Sözleşmesi iki kademeli sistem öngörür. İlk kademede yolcu başına 128.821 SDR’ye kadar taşıyıcı kusursuz sorumludur; bu tutar yaklaşık 170.000 ABD Doları karşılığıdır. İkinci kademede taşıyıcı kusursuzluğunu ispat edemezse sınırsız sorumluluk söz konusu olur. Türk iç hukukunda BK m.53 destekten yoksun kalma, m.56 manevi tazminat hükümleri ilave başvuru yollarını oluşturur.

Havacılık hukuku avukatı ne zaman gereklidir?

Uçuş gecikmesi, bagaj kaybı veya overbooking tazminatında yolcu adına profesyonel takip; pilot iş sözleşmesi ve bond uyuşmazlıklarında; SHGM idari para cezası veya ruhsat iptali süreçlerinde; leasing, wet/dry lease ve finansman sözleşmelerinde; KAİK raporu sonrası yolcu aileleri için tazminat davalarında; drone kaza ve KVKK ihlallerinde havacılık hukuku bilgisi sonuç belirleyicidir. Erken danışma, dava açma süresi kaçırılmadan hak kaybını önler.

CORSIA karbon denkleştirme maliyeti bilet fiyatına yansır mı?

Evet, dolaylı olarak yansır. Havayolu CORSIA karbon kredisi satın alır; bu maliyet yakıt sürşarjı veya sürdürülebilirlik bedeli adı altında bilet ücretine eklenebilir. AB’nin Emissions Trading System (ETS) kapsamındaki uçuşlarda ek ücret daha belirgindir. Tüketiciye açıklama yapma yükümlülüğü paket tur ve IATA bilgilendirme kuralları çerçevesinde düzenlenir.

Havayolu şikayeti tüketici hakem heyetine mi yoksa mahkemeye mi gider?

TKHK m.68 kapsamındaki parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklar tüketici hakem heyetinin görev alanındadır; sınır her yıl aralık ayında Bakanlık tebliği ile güncellenir. Parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar tüketici mahkemesinde görülür. Ticari nitelik taşıyan yük ve wet lease uyuşmazlıkları ise asliye ticaret mahkemesinde veya sözleşmede öngörülmüşse tahkim kurumunda karara bağlanır.

Bilgilendirme: Bu rehber genel hukuki bilgi amacıyla hazırlanmıştır; somut dosyanıza doğrudan uygulanan hukuki görüş niteliği taşımaz. Havacılık hukuku özellikle Montreal Sözleşmesi zamanaşımı ve SHGM başvuru süreleri bakımından katı hak düşürücü sürelere tabidir. Hak kaybına uğramamak için somut durumda avukatınızla görüşmeniz önerilir.